Page:PL Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 1.djvu/96

From Wikisource
Jump to navigation Jump to search
This page has been proofread.


jątek, powiat ządzborski, niedaleko Nako­miad.

Bałsupie, wś rządowa, pow. maryampolski, gm. Szumsk, par. Kieturwłok; w 1827 r. li­czyła 54 dm. i 409 mk.

Bałta, m. pow. gub. podolskiej, po obu stronach rz. Kodymy, o 300 w. od Kamieńca, 0 7 wiorst od stacyi Bałckiej (ob.) drogi żel. bałcko-elisawetgradzkiej. Założone przez Jó­zefa Lubomirskiego, od imienia jego nazywało się Józefgród. Część po drugiej stronie rz. Ko­dymy nazywała się Bałta i należała do Tur­cyi. W czasie konfederacyi barskiej w 1768 r. ścigany oddział konfederatów schronił się do Bałty-tureckiej; goniące go wojska przeszły granicę, miasto spaliły i to było powodem woj­ny z Turcyą, która skończyła się niepomyśl­nym dla Turcyi pokojem w r. 1774. Od czasu zbudowania kolei odesko-kijowskiej (1866) i gałęzi elisawetgradzkiej miasto szybko wzro­sło. Obecnie ma 18942 ludności; w r. 1860 miało 14154 t. j. 7996 izr., 3656 prawosł., 1267 raskolników, 392 katol. Ma kościół ka­tolicki parafialny, 3 cerkwie, bożnicę, 3 fa­bryki łoju wyrabiające tego produktu na 24000 rs. i zajmujące 20 ludzi. Fabryk świec 5, wyrabiają za 5000 rs., zajmują 7 ludzi; gar­barni 5, wyrabiają za 5000 rs., zajmują 14 lndzi; 2 fabryki wód mineralnych o produkcyi 1500 rs., fabryka tytuniu 37000 rs., cegielnia 3,600 rs., młyn parowy 20000 rs.; kantor po­cztowy 1 klasy, st. telegraficzna międzynaro­dowa, domów 1973, po większej części drewnianych, sklepów 110, jarmarki 2, jeden od 25 maja do 1 czerwca, a drugi 29 lipca 3-dniowy, szczególniej pierwszy jest znany w całej pra­wie Rossyi południowej. Towarów nań przy­wożą za 1 i pół mil. rs, a sprzedają do 800000 rs., głównie towary łokciowe, konie podręczne i tabunowe. Ziemi do m. Bałty należy 4522 dzies. nieosiedlonej. Paraf. kościół ormiańsko­katol. ś. Stanisława, z muru wzniesiony 1765 przez ks. Lubomirskiego, poświęcony 1826 przez biskupa Mackiewicza. Parafia katol. de­kanatu t. n. dusz 1488. Kaplice w Rakułówce i Mironach. Dek. bałcki dyecezyi łucko-żyto­mirskiej rozciąga się na 2 powiaty: bałcki i olhopolski a obejmuje 9 parafiij t. j. 6 w bałckiem: B., Hołowaniewskie, Kodyma, Krzywe Jezioro, Raszków, Rybnica a 3 w olhopol­skiem: Czeczelnik, Miastkówka i Obodówka. Wiernych liczy: 17,335. B. powiat grani­czy na półn. z pow. olhopolskim, hajsyńskim i gub. kijow., na zach. z gub. besarabską i pow. olhopolskim, na połud. z gub. chersońską. Roz­ległość pow. bałckiego jest 140,17 mil kwadr. czyli 6782,5 wiorst kwadr. (792685 dzies.). Od Bałty do Bohopola i granicy kijowskiej gub. jest grunt po większej części płaski, od Bałty ku Dniestrowi skalisty. Nad rz. Kodymą i Sawranką miejscami są piaski a także nad Dniestrem i Bohem ziemia miejscami piaszczy­sta i kamyczkowata, w innych miejscach po­wiatu czarna i urodzajna. Powiat bałcki ma więcej stepowy charakter, mniej ma wód i cierpi na częste posuchy. Ludność powiatu: mężcz. 111,902, kob. 100,690; razem 221592, a zatem na jednę kwadr, milę przypada 1585 mk., na jednę wiorstę kwadr. 32,7; na jednego mieszkańca 3,57 dzies.; pow. bałcki jest więc najmniej zaludniony ze wszystkich pow. gub. podolskiej. Pod względem religii: prawosł. męź. 89855, kob. 87475: razem 177330; kat. męż. 2818, kob. 2738: razem 5556; izraelitów męż. 18427, kob. 18499: razem 36926; protestantów męż. 91, kob. 49: razem 140; sekciarzy męż. 769, kob. 886: razem 1655. Izraelitów posia­da więcej niż którykolwiek powiat gub. podol­skiej. Pod względem stanów: szlachty męż. 1080, kob. 1150: razem 2230; duchowieństwa męż 843, kob. 836: razem 1679; mieszczan męź. 18944, kob. 19479: razem 38423; włościan męż 83859, kob. 83651: razem 167510; róż­nych stanów męż. 7276, kob. 4574: razem 11850. W 1878 r. zawarto ślubów w m. Bałcie 210, a w pow. bałckim 2847. Urodzonych w m. Bałcie męź 456, kob. 299: razem 755; urodzo­nych w pow. bałckim męż. 5936, kob. 5458: razem 11394; zmarło w m. Bałcie męż. 283, kob. 167; razem 450; zmarło w pow. bałckim 4218, kob. 4020; razem 8238. A zatem liczba urodzonych w Bałcie wyższą jest od liczby zmarłych o 305, w pow. zaś o 3156. Pod względem używalności ziemi: pod zabudowa­niami, ogrodami, wygonami 72.622 dzies.; pod uprawnemi polami 11.382 dz.; pod lasem 61.662 dz.; pod błotami i wodami 37.316 dz. W roku 1878 zasiano pszenicy 102048 czetw., zebrano 544822; zasiano żyta 33101 cz., ze­brano 196953; owsa zasiano 35677 cz., sprzą­tnięto 178740; jęczmienia wysiano 28056 czet., zebrano 134055; hreczki wysiano 18704 czetw. a sprzątnięto 89370; kartofi wysadzono 18885 czetw., zebrano 72489 czet. W pow. bałckim liczą koni (w 1871 roku) 29220 aat., bydła 107305, owiec 122242, świń 75544. Fabryki w powiecie bałckim: Fabryk świec 10, pro-dukcya 9600 rs., zatr. 12 ludzi; fabryk łoju 4, produkcya 24300 rs., zatr. 21 ludzi; garbarń 6, prodtikcya 6100 rs., zatr. 16 ludzi; cukrownia 1, produkcya 100000 rs., zatr. 330 ludzi; go­rzelń 11 z produkcyą 635000 rs., zatr. 130 lu­dzi; browar 1 z produkcya 1500 rs., zatr. 2 lu­dzi; fabryka wód mineralnych 1 z produkcyą 1500 rs., zatrudnia 4 ludzi; fabryka tytuniu 1 z produkcyą 37000 rs., zatr. 20 ludzi; cegielni 8 z produkcyą 8600 rs., zatr. 22 ludzi; mły­nów pośledniejszych 2 z produkcyą 16500 rs., zatr. 14 ludzi; młynów parowych 8 z produk­cyą 41200 rs., zatr. 12 ludzi. Razem w pow.