Page:PL Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 1.djvu/129

From Wikisource
Jump to navigation Jump to search
This page has been proofread.


z Maćkowic Bełwina. Taki jest początek tej wsi wedle podania ludowego, składa się ona teraz z 35 rodzin a z 259 dusz. Położenie wsi Bełwin, otoczonej ze wszystkich stron lasami jakby ogrodem, zdaje się potwierdzać to poda­nie ludowe („Annales Eccles.“ pag. 53 i 54). Własność rodziny hr. Stadnickich. B. R.

Bełz, miasto królewskie, w powiecie sokal­skim, nad rzeczką Żołokiją, wypływającą pod Tomaszowem w gub. lubelskiej, która przepły­wa po pod Lubyczę, Uhnów, Bełz i pod Kry­stynopolem wpada do Bugu. B. leży o 3 mile na zachód od Sokala, w okolicy nizkiej; nie­znaczne falowate pagórki z łagodnemi stokami przyczyniają się do urodzajności czarnej, kilka łokci głębokości mającej ziemi; sławną też jest ziemia bełzka ze swej urodzajności w całej Ga­licyi. Miasto ma wraz z gruntami należącemi do mieszczan 2,092 mórg przestrzeni. Ludno­ści 3,500, z tych 800 obrządku rzym. kat., 910 gr. kat., 1784 izrael. Stan czynny majątku gminnego wynosi: 192,985 złr. 96 ct., stan bierny 3041 złr. 91 ct. B. ma sąd powiatowy, notaryusza, urząd pocztowy, rzym. katol. i gr. katol. parafią w miejscu. B. posiada szkołę wydziałową męzką, która w 1857 jako szkoła główna założona, w 1873 roku do rzędu szkół wydziałowych o 8 klasach podniesioną została (o 9 nauczycielach i 2 katechtach); szkołę eta­tową żeńską, pod nadzorem i dyrekcyą felicya­nek, o 3 nauczycielkach, nauczycielce kierują­cej, wszystkie 4 felicyanki, i 2 katechetach; do tej szkoły uczęszcza 120 dziewcząt. Większa posiadłość obejmuje roli ornej 51 morg., łąk i ogrodów 110 morg.; mieszczanie posiadają roli ornej: 1128 morgów, łąk i ogrodów 452 m., pastwisk 244 m. Przemysłu fabrycznego ani rękodzieł żadnych w tem mieście nie ma; mie­szkańcy chrześcijanie trudnią się rolnictwem, a izraelici handlem surowemi płodami; handel nie bardzo ożywiony z powodu oddalenia tego miejsca od kolei żelaznej i gościńców murowa­nych; do najbliższych stacyj kolejowych jest przeszło mil 10, do gościńca rządowego w Lu­byczy mil 3, a do krajowego w Krystynopulu mil 2. Ziemia tłusta, ciężka, na wiosnę i w jesieni drogi nie do przebycia. B. był niegdyś stolicą udzielnego księztwa, później wojewódz­twa (mającego w herbie gryfa białego w koro­nie złotej w polu czerwonem). To starożytne i już w XI wieku murem i zamkiem obwaro­wane miasto, było roku 1073 od Bolesława Śmiałego, podczas wyprawy kijowskiej, w r. 1121 od Bolesława Krzywoustego, zaś w latach 1350 i 1355 od Litwinów, w roku 1371 od Węgrów, a w latach 1450, 1503 i 1526 od Turków często, lecz zawsze bez skutku, napa­stowane. Naostatek w 1473 dotknął to mia­sto okropny pożar, który je całkiem w perzynę obrócił. Mimo tylu klęsk był zamek obronny, dla położenia swego pośród błot prawie nie­dostępny, aż do roku 1655 nigdy nie zdobyty. Ztąd był rodem uczony akademik krakowski Jakób z Bełza (1543). Kościół rzym. katolicki w Bełzie miał być pierwotnie wystawiony przez księcia Ziemowita w 1394 roku. Król Zygmunt August odnowił dotacyą w 1554 ro­ku. Do tej parafii, należącej do dekanatu bełz­kiego, archidyecezyi lwowskiej, zaliczeni są rzym. kat. w następujących gminach: Cebłów, Góra, Kuliczków, Machnówek, Oserdów, Pru­sinów, Przemysłów, Staje, Tuszków, Waniów, Witków, Worochta, Żużel. W całej parafii jest rzymsko-katolików 2397, izraelitów 1800. Oprócz szkół w Bełzie samym znajdują się w tej parafii szkoły trywialne w Worochcie, Żużelu, Cebłowie, Oserdowie, Stajach, Mach­nówku i Waniowie. Oprócz kościoła farnego ma ta parafia kaplicę publiczną, jednę „na Za­meczku“ zwaną, drugą w Worochcie, a w Żu­żelu kaplicę prywatną, w których się często nabożeństwo odbywa. Cerkiew grec. katol. murowana z cegły, bardzo ładnej struktury, była niegdyś kościołem bełzkiego konwentu; przez cesarza Józefa II została darowaną bełz­kim grecko katolickim parafianom; w roku 1861 została zrestaurowaną, i upiększoną no­wemi, miedzią pokrytemi kopułami, kosztem konkurencyi i cesarza austryackiego, jako pa­trona. Guepin w swem dziele: „Św. Józefat arcybiskup połocki“ pisze: Biskupstwo Chełmn i Bełza obejmuje ziemię bełzką, część Podlasia i część województwa ruskiego, Czerwony Bełz i jego okolice". Na stronie 142 pisze: „dnia 24 czerwca 1590 r. biskupi ruscy uchwalili ze­rwać na zawsze z patryarchą wschodnim; ta uchwała, powzięta i spisana na zgromadzeniu kilku biskupów ruskich zebranych w Bełzie, została potwierdzoną w akcie synodalnym w Brześciu“, Szaraniewicz w swojem dziele: „Rzut oka na na beneficya ruskie" pisze na 46 stronie: „Należy wspomnieć, ze do dyecezyi chełmskiej, należały beneficya t. z. eparchiii bełzkiej Parafia ta ma 2 cerkwie; do cerkwi w Bełzie należą, mieszkańcy: Bełza z przedmieściami, da­lej wsie: Witków i Tuszków, razem 1222 dusz; do cerkwi filialnej w Prusinowie 436 parafian, razem 1658 parafian. Gr.-katol. dekanat bełz­ki, dyecezyi przemyskiej ma 16 parafij: Bełz, Boratyn, Budynin, Waniów, Dobraczyn, Ża­bcze murowane, Żużel, Zawiszeń, Korczmin, Krystynopol, Kuliczków, Oserdów, Rekliniec, Sebieczów, Siedlec bełzki i Szmitków. Wier­nych 20380. Kościół podominikański zamienio­ny na cerkiew. Miasto to posiada kasę po­życzkową gminna, z kapitałem zakładowym 5,100 złr. Bełzkie księztwo. Najdawniejsza pewna wiadomość o Bełzie jest, że za Bolesła­wa Chrobrego był gród ten stolicą księztwa bełz­kiego, które stanowiło udzielne dziedzictwo