Page:PL Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 1.djvu/100

From Wikisource
Jump to navigation Jump to search
This page has been proofread.


Bańska, Bańsko, dawniej Brzozką małą zwa­na, wieś na Podhalu nowotarskiem, w pow. no­wotarskim, o 8 kil. na południe od Nowego­targu; rozlega się po zachodniej stronie Białego Dunajca i drogi wiodącej z Nowegotargu do Zakopanego, ma 2081 morg. rozl. Jednę z jej granic tworzy potok Floren, uchodzący do Bia­łego Dunajca. Gmina Bańska liczy 180 cha­łup a 876 dusz (423 mężczyzn, 453 kobiet). Parafia do Szaflar.

Bańska Bystrzyca (po węgiersku: Besztercze-Banya, wym. się Besterce-Bania, po nie­miecku Neusohl, po łacinie Neosolicum), miasto górnicze w Węgrzech, w komitacie zwoleńskim (Sohler-Oomitat), w obrębie rządu prowincyo­nalnego preszburskiego. leży na północ od Kremnicy, Sztiawnicy (Schemnitz) i Zwolenia (Altsohl), przy ujściu rzeczki Bystrzycy do Granu, w dolinie, górami w około otoczonej, i na­leży do najpiękniejszych miast w Węgrzech, już to z powodu romantycznych swych okolic, pełnych wzgórz, lasów, zamków i hamerni, już to dla pięknych budowli, które samo miasto zdobią. Ludność wynosząca do 10,000 miesz­kańców, składała się dawniej prawie z samych Niemców, których dla urządzenia górnictwa jeszcze król węgierski Andrzej II, w XIII w. z Saksonii sprowadził. Teraz Niemcy i Ma­dziarowie nie wynoszą razem 1/10 części ludno­ści, która jest słowacka, i co do wyznania skła­da się prawie po połowie z katolików i ewangelików augsburskich. Ma też Bań­ska Bystryca biskupa katolickiego, jedno gimnazyum katolickie, drugie ewangelickie, sąd komitacki, teatr, huty i szmelcownie miedzi i żelaza, hamernie, różne inne fabryki i wielką papiernię. Tutejsze damascenki (klingi) są sławne. Tajemnicę fabrykacyi ich posiada ro­dzina Żubrohlawskich. Władza komitatu wo­leńskiego rezyduje w Zwoleniu (Altsohl). Bań­ska Bystryca sławna jest w dziejach węgier­skich, iż tu 1620 roku na sejmie, dzielny Ga­bryel Bethlen, królem Węgier obwołany zo­stał. (Enc. Org.)

Bar, m. nadetatowe w pow. mohylowskim, gub. podolskiej, o 100 w. od Kamieńca Podol­skiego, nad niskim brzegiem rz. Rowu. Pier­wotnie nazywał się Rów. W 1752 r. Tata­rzy spalili go i starostę Reja Stogniewa z żoną pojmali. Za Zygmunta I-go były to stołowe dobra królowej Bony; należało do nich 5 mia­steczek i 38 wsi. Nazwisko Bar nadała mia­stu Bona na pamiątkę dziedzicznego księztwa swego Bari we Włoszech; wykupiła je Bo­na od Stanisława Odrowąża i wzmocniła jako pograniczną twierdzę. Miasto otrzy­mało liczne przywileje i wkrótce stało się handlowem i bogatem, zwłaszcza będąc ko­morą celną na wołoskiej granicy. Pierw­szym starostą z ramienia Bony był Wojciech z Białobok Starzechowski, podkomorzy lwow­ski, starosta drohobycki, który z rozkazu kró­lowej wzniósł zamek, opasał go wałami i opa­trzył w działa. Jednocześnie w murze umie­szczono tablicę mosiężną, przekazującą pokole­niom imię założycielki. Po Starzechowskim na­stąpił bohater Podola Bernard Pretfiez, nastę­pnie Herburt i Buczacki. Po jego śmierci wa­rownia barska powierzana tylko była dygnita­rzom rzplitej; byli wiec starostami: Golski wo­jewoda kijowski, Stanisław Żółkiewski (mię­dzy 1610—1614 założył on w B. kolegium je­zuitów, które 1781 przeszło pod zarząd bazy­lianów a 1782 liczyło 553 uczniów), Mikołaj Potocki i Stanisław Potocki, wszyscy hetmani. Ostatnim starostą był Bohusław Radziwiłł. W czasie wojen kozackich Bar uległ zniszcze­niu (1648 r.); zdobyli go kozacy pod wodzą Krzywonosa, mieszkańcy w pień wycięci. Na­stępnych lat Bar kilkakrotnie był zajmowany przez Polaków, Kozaków i Hana Tatarskiego. W 1659 r. ziemia barska oddana w dziedzi­ctwo Janowi Wyhowskiemu, wojewodzie ki­jowskiemu, i za jego czasów miasteczko znowu podźwignęło się, wrócili franciszkanie, a Jan Kazimierz, odpoczywając tu w 1663 r., w cza­sie wyprawy za Dniestr, darował im wieś Szer­sznie. W 1698 r. syn wojewody Wyhow­skiego Eustachy sprzedał Bar Jerzemu Lubo­mirskiemu. Po zajęciu Podola przez Turków, Bar oddany został w dziedzictwo renegatowi tatarowi litewskiemu bejowi Kryczyńskiemu. Chociaż w 1674 r. Sobieski zdobył Bar, jed­nak znowu go Turcy zajęli i trzymali załogę do 1699 r. W 1768 r. 9 lutego zawiązała się tu konfederacya barska; 9 czerwca t. r. bitwa pod miastem z jenerałem Kreczetnikowem, a 30 czerwca msto B. szturmem wzięte przez Apraksina. Od Lubomirskich kupił go Adam Poniński; dziś B. należy do rządu. Bar miał klasztor dominikanów, dziś na farę zamieniony, fundowany w 1607 r. Po klasztorze franci­szkańskim pozostały gruzy; bazylianie mieścili się w murach po jezuickich; dziś w tych mu­rach jest szkoła prawosławna. Kościół kar­melitów, założony przz głośnego ks. Marka — niedokończony. Herb Baru: B. S. (Bona Sforza). Dziś B. ma 8277 mk., wtem blisko 5000 izrae­litów, 703 domy, 114 sklepów, handel niezna­czny, kantor pocztowy 4-ej klasy, kilka gar­barni; 12 jarmarków, 2 cerkwie; sławne są tu błota na wiosnę i w jesieni; gruzy kościołów i zamku świadczą o jego przeszłości. Parafia barska liczy 5374 dusz. Do miasta B. należy nieosiedlonej ziemi 2280 dz. Paraf. kościół kat. ś. Mikołaja, z muru 1811 wzniesiony przez dominikanów. (Parafia katol. dek. mohylow­skiego: dusz 5374, filia w Wołkowińcach; daw­niej też kaplica w Mytkach). W B. urodził się poeta Henryk Jabłoński. Dr. M.