Page:PL Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 1.djvu/93

From Wikisource
Jump to navigation Jump to search
This page has been proofread.


nie wiadomo z dziejów, byłto też rycerz zawo­łany, wojownik szczęśliwy, który, mając po­wierzoną sobie obronę Podola i Ukrainy, odpę­dzał wciąż i płoszył Tatarów. Wiadomo jak pod Białącerkwią w 1626 r. i pod Martynowem w 1629 r. ogromną im zadał klęskę. Dzięki też jego dzielnemu ramieniu i ustawicznej troskliwości „Ukraina dalsza miasteczkami i wsia­mi pozasiadywała“ (Jerlicz). W 1626 roku d. 2 czerwca St. Chmielecki datował swój uni­wersał z Bałabanówki, przestrzegając, że woj­ska tatarskie z całą potęgą puściły się na szlak kuczmański, żeby więc mieszkańcy Ukrainy mieli się na ostrożności i żeby z ochoty swej ruszyli się do wojska Jego. Kr. Mości. („Akta Grodź. Lw.“ t. I str. 50). W nagrodę zasług otrzymał chorąztwo bracławskie i starostwa: owruckie i taborowskie, a w 1630 r. uczczony był województwem kijowskiem — Ale „cny Chmielecki, mąż sławny, jakiego wiek nie miał dawny“ tegoż jeszcze roku (1630 r.) d. 20 lu­tego, z żalem całego Podola i Ukrainy, umarł w Międzybożu, pochowany w Barze. Staro­wolski w „Monumentach“ napisał dlań na­grobek. — Zostawił synów dwóch: Łukasza i Adama. W 1631 r. Stany Rzplitej, na pro­śbę posłów ziemskich, część kontrybucyj nie­dopłaconych potomstwu jego darowały („Vol leg.“ III fol 695). Łukasz Chmielecki założył obok Bałabanówki drugą wieś i przezwał od swojego imienia Łukaszówką — ale niedługo żył, bo umarł w 1645 r. Dziedzicem Bałaba­nówki został Adam Chmielecki, ale i ten w 1648 roku pod Korsuniem wraz z hetmanami i wielu z rycerstwa dostał się w okowy. W 1648 r. w czasie wojny kozackiej B. smutnych doznała przygód przez rewolucyą ogniem i szablą; w tym roku bowiem kozacy, złączywszy się z hanem tatarskim w poblizkim m. Żywotowie, przez cztery dni stojąc na miejscu w całej oko­licy „psuli i palili.“ Ludność też tak z B. jak i z poblizkich miasteczek albo się rozbiegła albo w jassyr została zabraną. Przez długie lata do zniszczonych dóbr nikt się nie dowia­dywał, aż dopiero w 1723 r. zjechał do Bała­banówki, dziedzic jej, Jan Worcel, chorąży zna­ku pancernego, do którego jaką drogą prze­szły te dobra po Chmieleckich nie wiemy. W 1734 r. wojska zagraniczne, pod komendą jenerał-majora Kejta, wpadłszy do dworu w Ba­łabanówce, Worcela rozkrzyżowawszy na wro­tach, kłóły („Arch. J. Z. R.“ t. II część 3 str. 185). W 1737 r. znowu hajdamacy zrabowa­li B. („Kuryer polski“). W 1760 r. posiadał tę majętność Stanisław Worcel, sędzia ziemski halicki. W 1768 r. w czasie tak zwanej „Ko-liszczyny" wielu gospodarzów i różnych ludzi z dóbr Worcella, bojąc się o życie i chudobę, precz rozeszło się i poumykało („Arch. J. Z. B.“ tom I dodatki str. 584). B. następnie należała do Adama Worcella, potem do Leonarda Wor­cella, którego córka Emilia wyszła za Michała ks. Radziwiłła, pułkownika wojsk polskich. Po śmierci tegoż w 1847 r. miasteczko to zo­stało posiadłością córki jego ks. Marcelliny, za­ślubionej w 1840 r. Aleksandrowi ks. Czarto­ryskiemu. W 1857 r. nabył B. Włodzimierz hr. Potocki. W XVIII w. wyrabiano w B. słyn­ne dubeltówki, poszukiwane wonczas przez my­śliwych. Ziemi należy do B. 4180 dzies. wy­bornego czarnoziemu. Zarząd gminny w B., policyjny w Lińeach. B. rozdziela się dziś na pięć części, nazywających się: Zamostjem, Ko­marówką, Hnojanką, Morosówką i Zawalem. Z dawnego obronnego zamczyska dotrwał po dziś dzień wał. Mieszkańców obojej płci liczy B. 1916, starozak. 113. 2). B. lub Bałabań­szczyzną zowie się też we Lwowie na przed­mieściu gródeckiem jurydyka oraz posiadłość niegdyś władyków lwowskich i monastyru ś. Jura. Podobnież i parę innych posiadłości miejskich we Lwowie. E. R. i Kl. Przed.

Bałachna, m. pow., gub. niźegorodzka, na prawym brzegu Wołgi, blisko 5 mil od Niższe­go Nowogrodu, o 1' 09 w. od Petersburga, w XVI wieku było już ludnem. Za rządów Heleny Glińskiej r. 1532 wzniesiono tu zamek dla obrony od Tatarów kazańskich, który czas i pożar w r. 1730 zniszczyły prawie do szczętu. Liczy do 4000 mieszkańców; ma 9 kościołów, 46 fabryk i rękodzielni. W połowie przeszłe­go wieku wywarzono tu soli do 250,000 pu­dów, ale ponieważ zużywano przytem wielką ilość drzewa, przeto rząd w r. 1753 zakazał wywarzania. B. ma bank miejski, st. poczt. i przystań statków parowych. Bałachniński powiat ma przestrzeni 73 i pół mil kwadr., 99,000 mk. Położenie po większej części nis­kie i leśne; grunta piaszczyste i błotniste, a za­tem mniej urodzajne; wszelako zboże wystar­cza na potrzeby mieszkańców.

Bałaharówka, dawniej Bałaurówka, myl­nie Białahorówka zwana, wioska i gmina, nie­gdyś przysiółek czyli przedmieście miasteczka Obertyna w pow. horodeńskim, rozłożona ku południowo-wschodniej stronie Obertyna, nad małym potokiem i przy drodze z Obertyna do Kołomyi i Gwoźdźca. Cała przestrzeń zajmuje według najnowszego pomiaru 566 mg. Lasu i pastwisk brak wielki czuć się daje w tem miejscu, jak niemniej w całej okolicy a za pa­liwo służy tu słoma i łajna suszone. Po stro­nie wschodnio-północnej przeciągają tędy małe wzgórza, niegdyś Bałaury czyli Czartowe góry zwane, zawierające w utworach gipsowych, ogromne, 50 do 60 stóp grube pokłady gipsu, pomiędzy któremi w wielu miejscach znacho-dzą się próżnie, w kształcie małych pieczar, zwykle oknami zwane. Liczy obecnie 34 dm., 173 mieszk., z tych 42 obr. łac, 116 gr. kat.