Page:PL Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 1.djvu/90

From Wikisource
Jump to navigation Jump to search
This page has been proofread.


wschód Petersburg (30° 20' wschod. dług.), na zachód Flensburg (9° 30' wschod. dług). Morze baltyckie rozciąga się przeto według południka na 185 mil niemieckich. Powierz­chnia jego zajmuje przeszło 6,000 mil niemie­ckich kwadratowych, z których więcej niż trzecia część przypada na zatoki botnicką, fiń­ską i ryską. Zatoka botnicką rozciąga się między Finlandyą i Szwecyą, od wysp Alandz­kich do Torneo, na 100 mil niemieckich długo­ści. Fińska zatoka wciska się między grani­towe brzegi Finlandyi i Estonii, z częścią, gu­bernii petersburskiej, i rozciąga się od wyspy Dago, na wschód, do Petersburga, na 60 mil niemieckich długości; na całej swej przestrzeni pokryta mnóstwem mielizn i innych miejsc niebezpiecznych. Najmniejsza jej szerokość naprzeciw Rewla wynosi 5 mil, największa między Wyborgiem i Narwą do 20 mil. Za­toka ryska zachodzi ku południo-wschodowi między Kurlandyą i wyspą. Oesel, i dalej na północ oblewa brzegi Inflant. Oprócz tych trzech wielkich zatok są jeszcze na połudn. brzegu morza baltyckiego: zatoka gdańska, albo pruska, szczecińska i lubecka, przy miastach tegoż nazwiska. Także dwie za­toki: Kurisch-haff pod Memlem, i Frisch-haff, pod Piławą, oddzielone od morza mierze­jami, czyli wązkiemi klinami ziemi; wodę ma­ją słodką, głębokości w pierwszej 20, w dru­giej 15 sążni. Zatoki łączące morze bałtyckie z Kattegatem są: Sund, Bełt wielki, Bełt mały. Sund przedziela wyspę duńską Zeelandyą od Szwecyi, ma 12 mil niemieckich długości, przy rozmaitej szerokości, najmniejszej pół mili. Co­rocznie przechodzi przez Sund 12 do 13 tysię­cy statków. Głębokość jego 4 do 12 sążni. Wielki Bełt rozciąga się między wyspami duń­skiemi Laaland i Zeelandyą od wschodniej, a Langeland i Fionią od zachodniej strony; długość jego 25, szerokość od 1 do 4 mil, głę­bokość 4½ do 7 sążni. Mały Bełt oddziela wyspę Fionią od półwyspu Jutlandyi; ma dłu­gości 30, szerokości ¼ do 2½ mil, głębokości od 4 do 19 sążni. Statki przechodzą częściej Sundem niżeli Bełtami; przytem w Bełtach są porty mające tylko 16 stóp głębokości, co dla okrętów wojennych nie jest dostatecznem. Wszystkie te zatoki opatrzone są dla bezpie­czeństwa żeglarzy rozmaitemi znakami. Na morzu baltyckiem znajduje się bardzo wiele wysp, zwłaszcza przy brzegach Finlandyi, gdzie z powodu mnóstwa kamieni i mielizn tworzą tak zwane schery, labirynt bardzo niebezpieczny dla okrętów. Najznaczniejsza z nich gruppa wysp Aland. W środku zatoki fiń­skiej leży wyniosła wyspa Hochland, dająca się widzieć żeglarzowi w odległości mil 10. Za­toka ryska ma tylko jednę wyspę Runo, za­mieszkaną w największej części przez Szwedów, chociaż około lat 140 należy do Rossyi. Właściwie na baltyckiem morzu leżą wyspy: 1) Rossyjskie: Dago i Worms, należące do gu­bernii estońskiej. Wyspa Oesel, z miastem Arensburg, i wyspa Mon, składają powiat arensburski gubernii inflanckiej. 2) Szwedz­kie: Gottland, największa na baltyckiem mo­rzu, prawie na samym środku jego, ma 16 mil długości i 6 szerokości; główne jej miasto Wi­sby, słynne było między hanzeatyckiemi. Oeland rozciąga się na 19 mil wzdłuż brzegu prowincyi szwedzkiej Smaland, od której ją przedziela zatoka kolmarska. 3) Duńskie wy­spy leżą w południowo-zachodnim kącie morza bałtyckiego między Sundem i Bełtami, a mia­nowicie: Zeelandyą. Fionią, Laaland, Lange­land, Falster, Moen i t. d. Oddzielnie leży wyspa Bornholm, obwodu mil 15; na krańcu jej północnym wznosi się latarnia morska, na 280 stóp nad powierzchnią wód. Główne wa­rowne miasto Rönne z portem na południowo­zachodnim krańcu wyspy: O półpiętej mili od Bornholmu podnoszą się z dna morskiego skały Erdholmar; na jednej z nich twierdza Christian­goer. 4) Pruskie wyspy: starosłowiańska Ru­gia czyli Rań (Rügen), naprzeciw Stralsundu; główne tu miasto Bergen; w północnej stronie Arkona, z latarnią morską. Wyspy Usedom i Wolin leżą w zatoce szczecińskiej, oddzie­lone są od brzegów zatokami Swinemünde i Dewenau. Na wyspie Usedom sławny port Swinemünde, a na Wolinie znajdowało się zna­komite miasto słowiańskie Wineta. Trzy wspomnione wyspy właściwie należą do Po­meranii pruskiej. Morze baltyckie przyjmuje w łono swoje mnóstwo rzek, płynących od pół­nocy ze skandynawskiego pasma gór, od wschodu z płaskiej wyniosłości, od południa z gór karpackich; wpada do tego morza ogółem 250 rzek. Znaczniejsze z nich są: 1) w Szwe­cyi: rzeka Motala, odpływ jeziora Wetter, wpada pod Nordköping; Dal-Elf, największa rzeka w Szwecyi, ma ujście pod Hefle; Torneo, pograniczna z Rossyą, wpada do krańca odno­gi botnickiej; przy ujściu jej znajdują, się kon­chy z drobnemi perłami. 2) w Rossyi: Kumeo, wpada do odnogi botnickiej pod Björneborg: Kümen od odnogi fińskiej pod Rochensalm, która od roku 1743 do 1809 stanowiła granicę Rossyi; Newa: do odnogi fińskiej pod Peters­burgiem; Narwa, łącząca jezioro Czudzkie z morzem; Dźwina zachodnia płynie przez Ry­gę do zatoki ryskiej; Windawa. 3) w Pru­siech: Niemen, częścią pograniczna rzeka z Ro­syą, wpada pod Memlem do Kurisch-Hafu; Pregel, płynąca przez Królewiec; Wisła, naj­większa z rzek baltyckich, płynie mil 131 i wpada w morze trzema ramionami; wschodnie (Nogat) i średnie płyną do Frisch-Haffu, a trzecie zachodnie, czyli sama Wisła, do Gdań-