Page:PL Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 1.djvu/236

From Wikisource
Jump to navigation Jump to search
This page has not been proofread.


zmiemc wiarę, miał prawo zająć najlepszy grunt i z gospodarki wypędzić któregó chciał katolika. Obecnie bil'Żańska parafia ewang. wgsbursJm liczy parafian 4700, reformowana 5608, a prawosławn[J, 662 dusz; co do parafii ],[J,tolickiej, lila ona w miasteczku kościół pod wezw. św. Jana Chrzciciela, r. 1691 przez An- llę z Sanguszków IL:Hlz;iwiłłową z drzewa wzniesiony, 1'. 1858 przez hl'. J. Tyszkiewicza JI muru C[J,łkiem pl'Jlebudowany, n[J, cmentarzu za lmplicQ w. Jerzego fUlldacyi ks. Pikturny JI r. 1813, filią w R[J,dziwiliszkaeh, kaplicQ w Giejdziunach i liczy parafian 5730. Od wprowadzenia wiary świętej w 1'. 1386, :Bide Ijitewskie należały do dyecczyi wileńskiej; od l'olm za 1844 t. j. od utworzenia gub. kowień- skiej par. katolicka birżailska weszła w skła,d dyecezyi żmudzkiej, dekanatu kryniczyń- skiego. Na budowę z drzewa pierwszego zbo- ru ewangelicko-reformowanego dał pozwole- nie ks. Radziwiłł r. 1587. W roku 1870 wznicsiono tamże uową wspaniałą budoWQ zbo- ru ewallgelików, murowaną ich whumym ko- sztem. Ibndc1 w :Birżach Lit. z powodu geo- graficznego położenia bardzo ułatwiony. Ziemia 111'odzajna łatwy swych płodów znajduje od- byt. Porty morskie, Dźwinl1, Vilia i Niemen, naokoło zaś Ryga, :Mitawl1, Dyneburg, Wilno, Kowno i miasta }1ogranieJIle pruskie zakupuj[lI i spławiają wszystko co jest do zbyeia. Rol- nietwo stanowi główne zatrudnicnic ludu, zimą i latem temu tylko włościanie oddani, wtem jednem swój byt dobry i prawdziwe :t;najdują bogactwo. :Monety ich również wiadcz;:!i o wspominaneJll wyżej przywi[łZaniu do daw- llych zwyczajów. Talary bowiem holender.- skie i hiszpańskie, kiedyś drogą handlu nabyte, "'Ii między nimi dotąd w obiegu, powiada K Tyszkiewicz, i nazywają się musztyny, od sło- wamuszt t.j. bić, takjak też same talary w Pol- see nazywały się bitClnl. Ostatniemi laty pod- niesiony niezwykle wY80kq k111'8 srebra wyni- szczył bardzo musztyny. Zydzi przepłacali je, wykupując, i w ogromnej ilości wywozili za- granicQ. Pierwsza założona birzailska osada była tam gdzie dziś jest dwór zwany Birże i oberża :MUl'owallka. Ze zaś na to zabudowa- nie wycięto las brzozowy, zajmujący całą prze- stI'zeil Bid dzisiejszych, a brzezina po litewsku nazywa się berżynia, przeto i nazwanie Birż początek swój od brzozowego gaju wzięło. Pod względem najdawniejszych wspomnień histo- ryczllych czytamy w "Starożytnej Polsce," że w 1415 Jagiełło, objeZdzając Litwę, był w Bir- żach, co E. Tyszkiewicz nader słusznie za rzecz wątpliwą uwaza. Pewnem zaś jest, ze w po- lowie XV stulecia Grzegorz Fiedkonic, sekre- tarz kro Kazimierza JagieloilCzyka, dziedzic ówczesny Bid, pe.<ilubil .Annę córkę Mikołaja Radziwiłła, pierwszego noszącego to nazwisko, i jako bezdzietny, całych swych dóbr przy zgonie uczynił ją dziedziczką. Ta umierając w r. 1492 przekazała te dobr[J, synowcom swo- im J erzcmu hetm[J,llowi i Albertowi biskupowi wileńskiemu. Odtąd dobra te przeszły do imienia Radziwiłłów i następnie stanowiły ka- mień węgielny domu Radziwiłłów linii biJ- z[J,l1skiej. Córką Jerzego Radziwiłła, pierwsze- go tego imienia dziedzica Bid, była królowa Barbara. Od Jerzego i Jana, dwóch braci 1'0- dzonych, rozdwoił się dom !t[J,dziwiłłów na dwie linie: nieświeską i birz[J,{lską, a synowie ich dwaj bracia stryjeczni imieniem Mikołajów, zwanych Czarny i Rudy, wyniesieni do naj- wyzszych w kraju dostojCJ1stw przez szwagra, ich, króla Zygmunta Augusta, otrzymując ty- tuł książąt pailstwa Rzymskiego od ccsan:lL Karola V, zaczęli się pisać: CzaI'llY, na Olyce i Nieświeżu, Rudy zaś na Birzach i Dubinka,;h. Tak więc B. w r. 1547 zostały księstwem. Syn :Mikołaja ltuclego Krzysztof I, picrwszy tu zamieszkał, wzniósł zmek obronny a w nill pałac dla siebie; miasto zn:J.Cznie zabuclowll i pr7,ywileje mu nauał. Dla tego też myl ogólnie upoW5zeehniona, że córka Jerzego, Ru'- bara, już tu mieszkała, jcst mylną. Po śmiet'l'i Krzysztofa I, gdy Karol ks. f)udermanii wtal'- gnął do Polski, Jan Karol Chodkiewicz r. 160;3 w zamku birżailskim zbierał swe sily wojenJlo i ztąd wyruszył pod l(irchholm dla pobieia JI,t głowQ nieprzyjaciół. Smutniejsze dla Ilirz Uit- deszły chwi1l, gdy Gustaw Adolf w 1625 wkro- czył do Litwy, Poswol i Bil'ze opanował i Jll,)- enym garnizonem osadził. Skarbiec książęcy, działa i zapasy wojenne staly się własnością zdobywcy. V skutek uchwały sejmowej z l'. 1626 Rzplita ltadziwiłła wynagrodziła, co mu dało możność odnowienia zl'ujnowanej twim- dzy i uzbrojenia jej tak, ze stała się znowu 1)0- tężnym i obronnym punktem granic Ijitwy. W r. 1669 umarł Bogusław Radziwiłł w. li,.,. lit., ostatni po mieczu potomek linii ksiąząt bir- żańskich, których dobra odtąd przechodzą, dl) linii nieświeskiej. Kiedy Karol XII w roku 1701 w wojnie z Rossyą tryumfować rozpoczął, a Piotr Wielki szukał przymierza z kl'. Augu- stem II, birżański zamek przeznaczony zo- stał na zjazd dwóch tych monarchów, który August II uwiecznił wybitym na to medalem (Patrz E. Tyszkiewicz "Birże" str. 69, gdzie rysunek medalu podany). V czasie tejże woj- ny szwedzkiej wybiła ostatnia godzina bytu twierdzy i zamku birża11skiego, znili1zczonych przez Lewenhaupta r. 1704. Odtąd same już tylko dobra biriańskie bywały świadkami klęsk nierozdzielnych z wojną, które w r. 1794 ścią- gnęły tu wojska polskie i rossyjskie, w cią,głej będące czynności. Najdawniejszą wzmiankę o Birzach Litewskich jako miasteczku czy ta.- my w liście arcybiskupa ryskiego (Patrz