Page:PL Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 1.djvu/233

From Wikisource
Jump to navigation Jump to search
This page has not been proofread.


ćwierci w. od niego odległy, Jadwigi Manteuf- fel. 3.) ]3onifaców, 01 w. odl., włość :Nesto- ra Benisławskiego, 4.) Zosoły, włość Emmy Benisławskiej. 5.) DomopoI, niegdyś hr. Kra- sickich, obecnie włość włościanina Zujtynia. 6.) Półjanów, włość barona Hahna. 7.) Lu- dwinów, o 1 wiorstę od Półjanowa, wł. sukce- sorów .Augusta Benisławskiego. 8.) U zulniki, wł. bar. Jadwigi Manteuffel. 9.) Benisław, wł. Szkulteckiego i nakoniec 10.) Augustowo, z osobnym filialnym kościołem, nad jeziorem Augustowskiem, włość bar. Jadwigil'Ianteuffel. Parafia bid. czyli tak zwane Bido inflanckie stanowią kraj plaski i równy. Nalezy on, do najżyżuiejszych części pow.lucYllskiego. Zy- żność, jaką sama przyroda tę stronę obdarzyła, zwiększaną jeszcze bywa skutkiem nawozu, którego dost'uczają lI'okre łąki, po łotewsku zwane "khlni" w ksztalcie siana i słomy. 'V obrębie folwarku Stary zamek leży sławio- na ogólnie tak zwana" złota góra", tworząca lllałe wzgórze, zaledwie dostrzedz się daj<1 ce , z wolucj od kamieni czerwonej gliny złożone, na którom pszenica zimowa do 20 ziaren ma przynosić. Parafia B. ma swój zarząd gminny w Domopolu; poczty zaś dotąd wcale nie po- siada i po korespondencyą do pow. m. Lucyna lub do oddalonej o w. 50 Rzeżycy posyłać jest zmuszoną. To też z powodu tego całkowitego odosobnienia prawie nikt z licznych miejsco- wych wlaścicieli ziemskich w obrębie Birż in- itanckich stale nie przebywa. Drogi komu- nikacyjne i handlowe prowadzą przez Strużany, l{,ogówkę i Berzygał do Lucyna, a przez By- ków i Drycany do stacyi kolei żel. pet. wasz. i m. Rzeżycy. Wiadomości o B. init. sięgaja, roku 1467, w którym starodawny ród de Grun- dis otrzymał tu nadanie od mistrza krzyżackie- go Jana M. Osthof. Już za czasów polskich, w wieku XVI, przeszły te dobra prawem su- kcesyi do rodu de Anrep, a w wieku XVII, po wojnie szwedzkiej, Marcin Benisławski za za- sługi wojennc przywilejemZygm. III z r. 1610 otrzymał tu nadanie (Plttl'Z E. Kuropatnicki pag. 68). Kościół parafialny B., pod wezw. św. Anny, w r. 1755 wspólnym kosztem Pio- tra, Józefa i Marcina Benisławskich erygowa- ny, do końca przeszłego stulecia stanowił filią rzeżyckiego. Zostawszy ofiarą płomieni w r. 1852, nanowo został wzniesiony kosztem Teofila Benisławskiego i innych parafian. Oprócz filii w Augustowie są też drewniane kapliczki w Benisławiu, Ludwinowie, Półjano- wie, Saksmalu i Zosołach, w których się atoli nader rzadko odprawia nabożeństwo. Parafia bil'Źańska liczy ogółem 5334 wiernych płci obojej. Bide litewskie, mko i dobra obszerne, no- szące niegdyś nazwę księstwa bil'Źańskieg'o, iJ, obecnie stanowiące nowo założoną ordynacyą biriańską, imienia Tyszkiewicz6w, kt6ra za- wiera w sobie kluczów 17, folwarków 36, wsi 181, zaścianków 77 i zajmuje przestrzeń bardzo znaczną, bo dziesięcin 73,215 ziemi uprawnej a łąk i pastwisk dziesięcin 27,875. B. litcw- skie lezą na pograniczu Zmujdzi i Kurlandyi, u zbiegu rzek Oposzczy i Agłony, nad stawem utworzonym z rzek zatrzymanych i jeziora, zwanego Szyrweny. Od pierwszej unii w r. 1413 i podziału wieI. ks. litewskiego na wo- jewództwa, było to województwo trockie, pow. upicki, następnie (od r. 1796) gubernia litew- sko-wileńska, powiat również upieki z miastolll Poniewiezem, obecnie zaś gubernia kowiell- ska, powiat ponicwiesli.i. Dawna wielkość ]0,. birżańskiego zupełnie była inn",. Mapa geo- graficzna, przcchowana dotąd w bibliotece bir- żańskiej, a nosząca napis: "Carte geographiquc du Duchó de Birże, bien!! hćreditaires de LI,. A. A. les Prince!! de Radziwiłł, situe dans le district d'U pita, ceux dcViłkomierz, Kowno et dans lo dncM de Samogitie, faite 1'an 178G au mois de Juin", wykazuje jasno, ze Bir:t,o, Popiel, SołOJ.11ic8ć, P oniemu{l , S01y, W iżnny. Owanta, Kiejdany" Nowe miasto, Pompiany, Sałaty, Turszlonie, Zubrzyszki, CytowianyiRo- maniszki, składały jcszcze za czasów ks. Panio Kochanku jcdn całość. PUSZCZi i lasy bir- żańskie są głównie jodłowe i brzozowe, inne drzewa są rzadsze; są one przepełnione zwie- rzem i l)tastwem leśne m różnego rodzaju. lty- sie są rzadkie. Bobry, których tam niegrly(; bywało nie mało, od przeszło dwóch wicków wytępone, a niedźwiedzi już nie ma od lat pięciudziesięciu. Łosie od roku 1863 znaeznie przerzedzone zostały. Kraj birżański nadcl' jest ciekawy pod względem geologicznym. Powierzchnia ziemi płaska, składająca się z po- kłltdów próchnicy z gliną i żwirem, już to sa- mej gliny wyciskowej, pod któt'emi idzic wa- pno skaliste, pod niem pokład gipsu od rzek Agłony i Oposzczy na południe i wschód, mieć musi jakieś wielkie próznie pod sobą, któ- rych sklepieniem są bez wątpienia owe wiel- kic warstwy gipsu, pokryte warstwi skalist1 wapna, utrzymujące na grzbiecie swoim liczne osady, wioski, lasy, pola i t. d. Płaszczyzna mająca pod sobą ten dziwny kaprys przyrody ciągnie się wzdłuż na trzy i pół mile, w szcro- kości zaś na milę i więcej, w nicktórych miej- scach ciągnąc się wązkiem pasmem z małemi przerwami. Granicę tej podziemnej próżni zakreślają rzeki: i tak od miasteczka Bid nn. północny-zachód, wieś Ropejki, rz. Oposzcza i pola wsi Druściek, Kolny folwark (ob. Hol- stena); na zachód młyn Smordoński, ztamtąd rzeką Smordoną, Totołą, z małemi przerwami, aż do młyna Roubańskiego na rzece Totoli; na wschód i południe wieś birżańska Kłausll- nie, Daużogiry i Gulbin. Przestrzeń ta dzieli