Page:PL Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 1.djvu/177

From Wikisource
Jump to navigation Jump to search
This page has not been proofread.


Ukrainać etantemurale.Patriae." Bo też W isto- nie, twierdza ta, dobrze opatrzona, przed którą eała drżała Białacerkiew, pod komenda, dziel- nego jenerał majora Jana Stachorskiego, któ- rego z załoga, osadził był Stef. Ozarniecki, po- tem innych niemniej dzielnych i wall;Jcznych dowódzców, przez lat kilkanaście, IV czasie wichrzeń Dor08zenka, wszystkie niemal siły i zycie w l'"krainie utrzymywała. Szereg ko- mendantów B. jest następny: 1664 do 1668 .Jan Stachórski jenerał maJor; 1668-16711'. Liibel; od 1671-1672 Gerhard Fitinghof; w 1672 znowu tenże Lobel; w 1678 Ernest rtappe; w 1679 r. Otto Rappc; 1693 Ludwik de Orgiewal, 1694 r. Gałeeki. Tu się poczet komendantów B. przerywa, alhowiem w 1702 warownię ]3. ubiegł był Samuś z PalejOln, któ- rą przez lat sześć w swojem trzymali ręku, ai do 1708 r., gdy hetman :Mazepa, schwytawszy Paleja, Białącerkiew i Korsull swymi ludźmi ()f;adził. Twierdza B. ai znowu w 1712 roku zwrócona, została, Rzplitej. Jakoż w następnym roku (1713) obywatele. województwa kijow- skiego na sejmiku w Zytomierzu uchwalają, wystawić na utrzymanie fortecy B. sto pie- choty pod komendą, Ilińskiego starosty niżYll- Rkiego. Tento Iliiiski "z azardcm zdrowia i for- t uny własnej" przez lat kilka utrzymywał tę fortecę. Następnie regimentarz Swidziilski miał nad nią "czułą pamięć" tj. zrm;taurował ją, sta- raniCIn swojem i praea,. 'V tym czasie komen- dantem B. hył jenerał major de Bojen. .W oj ska rossyjskie, powracające z Polski po obiorze ".ugusta w 1735 1'., zajęły chwilowo twierdzę li. Od 17:35 r. był komendantem tej fortecy Dominik KORiorek Bekierski, miecznik bra- clawski; w 1765 r. Michał Karbowski. Lu- stracya z tegoz roku (1765) opisuje stan i po- łożenie B. fortecy: ,,'Vał z czterema rądelami, które do warowni broniły przystępu, olamał ja, dokoła, ostawiony palami dębowemi, mieJ- scami we cztery rzędy, z fosą głębok[ z trzech stron, z czwartej zaś strony rzeką zabezpie- czony. 'Vjazd od miasta prowadził przez trzy bramy; pierwsza z szlagmantcm, druga ze zwo- dem, trzecia nareszcie w wale wysokim kryta, niby podziemna; u boku tej bramy nad rz. ]10- ",ią, rądel osobny, duży; w środktl zaś fortecy mieściły się budynki t. j. dom dla komendanta i pp. oficerów, odwaeht dla glll1ejnów, kurdy- garda, kaplica, cekauz w ziemi; armat żela- znych na rądelach i po wale stojącyeh 25, moździerzy żelaznych 2. W wale były pod- ziemne przejśeia czyli tak zwane wycieczki, przez które osada mogła być opatrzoną w ży- wność, gdyby zwyczajna komunikacya prze- eięta, została. Studnia była w fossie za wałem. Ale obok tej fortecy wówczas stał w blizkości J'Z. Rosi i zaJuek starościński, zbudowany nie- dawno przez starostę B. Stanisława Winccn-

tego J abłonowskiego. Zamek ten był dokoła obwarowany wałem, z bramą, ze strzelnicami; we rodku stała gubernia t. j. dom dla guber- natorów starościilskich, obok kurdyg'arda dla infanteryi nadwornej starościńskiej, cekauzik mały, dalej dwór rezydencyonalna p. starosty, budynek duży, z drzewa rzniętego stawiany, w koło wapnem tynkowany, przy nim kaplica; na pokojaeh podłoga heblowana, drzwi snycer- ska, robotą z zamkami francuzkiemi, piece ka- flowI') etc.; dalej szły stajnie, kuehnie. kurdy- gardy, masztarnie. Oprócz tego całe miasto było, po wale niewielkim opalisadowane. .T erzy Wandalin Mniszeeh, starosta B., dawał coro- eznie do fortecy na opalisadowanie po 500 pa- lów i roboeiznę. Dziś jedyny ślad tej fortecy pozostał w szezą,tkaeh walu, wysokiego na 2. od rzeki na 3 i pół sążni, w którego obrębie mieści się kościół katolieki.- W 17 w. istniała podobno w]t jedyna cerkiew nikołajewska. i druga troieka na Zarzeczu. W' 18 zaś wieku przybyła nowa cerkiew murowana, przez het- mana Mazepę i pułkownika Mokijowskiego za- łożona, ale niedokończona; stała aż do dni nie- dawnych w ruinie. Z ulliackich cerkwi w tym- ze wieku istniały tn: Preobrazeńska, Petro- pawłowska, Troiclm, na Za,rzeczu zbudowana na nowo w 1718 r., Bohorodiczna, U spenska. Pokrowska,Andrzeja Apostoła i św. :Michała. Obecnie w B. trzy eerkwie się znajduja,: Pre- obrazenska murowana, wzniesiona przez ,-leks. z Engelhardtów hr. ]-!ranieką, hetmanową w. kor., i obok niej dawna, będąca w ruinie, założe- nia Mazepy a teraz odnowiona, i trzecia Maryi Magcialeny, na Zarzeczu, zhudowa,na na posa- dzie dawnej z przeszłego wieku troiekiej cer- kwi. Ju w 1667 r. kom;tytucyą, aprobowa- na z08tała na, nsilne prośby komendanta Jana Stachórskiego fundaeya kośeioła i klasztorn 00. aug'ustyanów. Z laudum z 1715 r. dowia- dujemy się, że w tymze roku istniał tu jakiś kościół, ile że w tymże ezasie obywatele wo- jewództwa kijowskieg'o na reparacyą, daehu tegoż kośeiola pewną ofiarowali summę, ale e:.r.y hyUo kościół 00. augustyanów, czy inny- nie wiemy. Dopiero około 1743 r. stanął tu nowy kośeiól i klasztor }lod tytułem misyi 00. jezuitów, fundaeyi Stan.Wine. Jablonow- skiego, wojewody rawskiego i starosty B. .Ta- koż d. 3 grudnia 1751 r. Kajetan Sołtyk bi- skup koadjlltor kijowski zjeehał do B.. gdzie, jak mówi ówczesna g'azeta "konsekrował kościół 00. jezuitów, prv.y hueznem z armat bieiu; }lo- tem clerum i g'ości za,prosił do za.mku i ezęsto- wał." Kościół był z drzew.. a rezydeneya mu- rowana; ju w 1746 tutcj,.:za misya była w kwitnącym stanie, liezyła wielu zakonników; pomiędzy nimi wielu światłyeh i zawołanych kaznodziejów. 'V 1771 r. słynął tu z wymo- wy o. Awedyk superior. Andr. Załuski, gdy