Куда дүжүрерге алгыш-йөрээл
| ← Шагаа байырын йөрээри | Тыва улустуң алгыш-йөрээлдери (Өг-бүле биле холбашкан йөрээлдер) |
Мөге кыйгырары → |
| Чаяан чылы: 1990. |
Келин айтырып чоруур хүнде ада-иези эртен эрте уруун каастап алыр. Бажын ийи кыдыындан өөрээш, үш дугаар чажын база деңней өөрээш, чавагалап каар. Ийи кыдыындан өөрээн чаштың чанынга "сай чаш" арттыргаш, өрүп тура ырлажып турар. Кыс кижиниң тон, идик-хевин чараштыр каастап даараан хеп-биле солааш, шуру карактыг ийикпе азы улуг өртектиг даштардан кылган мөңгүн билзек, билектээштерни кетсир.
Дъүш четпээнде келинниң ада-иези, белеткенип алгаш, кудаларынга чедип кээр. Кенин дүжүрүп алырга, уругнуң ада-иези, дөргүл-төрели өгнү үш дескиндир аъттыг шавар. Оолдуң талазы ол кудаларының тон, идик-хевинче сугга хоюдуп каан инек өдээн оол, кыстың мал-маганы көвей болзун дээш чажар. А кудалары тон, идик-хевинче хир-чам дегбезин дээш, дүрген шаварын кызыдар. Шак мынчаар куда эгелээр.
Изиг хүнде чон көвей болза куданы даштыгаа кылыр. Өгнүң эжиинге ширтекти чаткаш, ооң кырынга бажын думаалайлап каан кысты оол-биле кады олуртуп алыр. Оол, кыстың ада-иези ширтек кырынга аралаштыр олургулап алыр. Эжиктиң ол-бо талазынга оолдар, кыстар аңгы-аңгы туруп алгаш, аразында чижип, кожамыктажыр. Ортузунга улуг калбак ыяш кырынга эңмежок аъш-чемни делгээш, салып каан турар. Дүлүп каан эъттер, шөйген быштактар, тараа, чөкпек, арага дээш чүү-даа турар. Чаа өгленип турар оол, кыска оларның сагыш-сеткили катышсын дээш, хой чырыы ызыртыр. Баштарының дүктерин катай дыраар. Оолдуң ада-иези кудаларын хүндүлеп, чемгерер. Кудаларга ырларны бараалгадыр. Чижээлээрге, арын 40, № 11,12. Ажы-төлдүң аас-кежии дээш, келген аалчылар суй белектер тутсур. Кыстың, оолдуң эш-өөрү куда ырларын ырлажып, аразында кудага хамаарышпас ынакшыл ырларын безин ырлагылаар турган. Ойнаар-өгге келген аныяктар аът чарыштырып, хүрежип-даа болур.
Куда дүшкен соонда, чамдыкта ийй дугаар хүнде, оолдуң улуг назыглыг төрели-биле келин кижи оолдуң төрелдерин эң улуундан эгелээш бичезинге чедир "алгыш" кылып кезиир. таныштырар.
Эң улуг кижиниң өөнге, чижээлээрге, оолдуң кырган-ачазынга келгенде, ол кырган кижи уругга аякка ак чемни сунар. Уруг ону амзааш, ол кырганга дедир эгидер. Ол кырган-ача амзааш, бир дугаар йөрээлин чугаалаар.
Йөрээл салгаш, кырган-ачазы ол ак чемин кеннинге бээрге, кени мөгейгеш, амзааш, оолдуң адазынга бээр. Ол база-ла амзааш, ийи дугаар йөрээлин салыр.
Адазы йөрээлин салгаш, алыр-бээр белээн аазааш, кеннинге дедир бээрге, кенни амзааш, оолдуң иезинге бээр. Иези мөгейип, үш дугаар йөрээл салыр.
Кырган ада-иези болгаш ада-иезинден аңгыда дөргүл-төрелдери йөрээлдерни шупту-ла салыр турган. Ак чемниг аякты шупту амзаан сөөлүнде, иези кииргеш, ол улустуң мурнунга баштангызын уштуп, йөрээлин чугаалавышаан ак чемни өрү-куду чажып, ак-чем элбек турзун, аал коданы бай турзун, мал-маганы санап четпес хөй турзун дээш, уругну өгнүң солагай талазынга олуртур.
1. Чавагзын салбактаңар,
Чаваа доруун эзертеңер.
Боошунун борбактаңар,
Богба доруун эзертеңер.
2. Богба доруун эзертеңер,
Баглаажынга савап турзун.
Боошкунун дырап бергер,
Чаяңнадыр базып турзун.
Чаваа доруун эзертеңер,
Баглаажынга савап турзун.
Чавагазын дырап бергер,
Чаяңнадыр базып турзун.
3. Чавагазы чарнын каккан
Чараш кара чаавайны
Боошкуну бодун каккан
Борбак кара чаавайны.
4. Боошкунун көрдүнгүлээн,
Бодун көрүп чайдынгылаан.
Чавагазын көрдүнгүлээн,
Чаагын суйбап чайдынгылаан.
5. Чанар кушта сайлык чараш,
Чавагалыг кыстар чараш.
Келир кушта хектер чараш,
Кежегелиг кыстар чараш.
6. Дүнекиде дилги чараш,
Дүне маңнаан изи-ле чараш.
Дүгдеглигде кыстар чараш,
Дүгдүлеңнээн хаваа чараш.
Кажараңнаан дилги чараш,
Харга маңнаан изи-ле чараш.
Каттыраңнаан кыстар чараш,
Карталыңнаан хаваа чараш.
7. Чаваалыгда, богбалыгда
Чылгы сүрүү чараш болбайн.
Чавагалыг, боошкуннугда
Кыстар чараш болбайн канчаар.
Кулуннугда, чаваалыгда
Чылгы сүрүү чараш болбайн,
Кулаанайда сыргылыгда
Кыстар-өөрлер чараш болбайн.
8. Хилинчектиг кижи төлүн
Хилетпейн эдертиңер.
Хилиң кара кежегезин
Дырап берип чоруур силер.
Човалаңныг кижи төлүн
Човатпайн эдертиңер.
Чоон кара кежегезин
Дырап берип чоруур силер.
9. Кара-доруг дерлиг турар
Кандыг оран тепкеш келген?
Кара салбак хадып турар
Кандыг хейниң белээ келген?
Көк-ле бора дерлиг турар
Кандыг оран тепкеш келген?
Көк-ле салбак хадып турар
Кандың хейниң дүгдээ келген?
10. Куу-ла дагның баарындан
Кудук касса, чер-ле ижер.
Кускун кара уругларны
Кудалаза, чер-ле алыр.
Кара дагның баарындан
Кудук касса, чер-ле ижер.
Кап-ла кара уругларны
Кадактаза чер-ле алыр.
11. Кудаларым амыр-амыр,
Кулун сүрүү менди-менди.
Баарларым, амыр-амыр,
Малдар сүрүү менди-менди.
12. Кундаганы куругладыр
Кудагайлар чооглаңар.
Кудуруктуң чаглыг эъдин
Кускужеге чооглаңар.
13. Кундагага куткан саңмал,
Хуваажып-ла ижер саңмал.
Шаажаңга куткан саңмал,
Сартыктажып ижер саңмал.
14. Кудаларым кудуп бээрге,
Куза-куза четтирер мен.
Кулун-чаваа тудуп бээрге,
Корга-корга мунуптар мен.
Чаа кудам кудуп бээрге,
Куза-куза четтирер мен.
Чаваа доруун тудуп бээрге,
Мөгзү-мөгзү мунуптар мен.
15. Куда дүжер сүрээденчиг,
Кулун тыртар доозуннуг.
Беглер келир сүрээденчиг,
Белер тыртар доозуннуг.
16. Куумакта[1] кум-на сугга
Курум адып кагбаан-на мен.
Кускун кара уруг-биле
Кудалажыр болган-на мен.
Элезинниг кум-на сугга
Идиим адып кагбаан-на мен.
Эрге кара ооң-биле
Эдержир-ле болган-на мен.
17. Кадак берген кымга хамаан,
Халбактанган карам херек.
Сөйлер берген кымга хамаан.
Сөзүн берген эжим херек.
18. Барыксаанда, барбайн канчаар,
Баглап каанда, турбайн канчаар.
Өөренгенде, барбайн канчаар,
Өртеп каанда, турбайн канчаар.
19. Боларларга тудар дээним
Бора бениң шимизи-дир.
Бора бениң шимизинге
Боларларның эзирээнин.
Куда йөрээли