Юбер батыр (Кедра Митрей)
| Юбер батыр : поэма Автор: Кедра Митрей |
| Кылдытон дыр: 1928, поттэмын: 1928. Источник: Опалённый подвиг батыра. Жизнь и творчество Кедра Митрея / Сост. З. А. Богомолова. — Ижевск: Удмуртия, 2003. — Б. 88—94. |
«Юбер батыр» кылбурез умойгес валан понна, удмуртъёслэсь вашкала дыръёсы Чупчи шур ёросын улэмзэс ӧжытак ке но тодыны кулэ.
400—450 ар али улэммылэсь азьвыл удмуртъёс шуръёс кузя сьӧд нюлэс пушкын улыло вылэм. Отчы ик гуртъёссэс но пуктылӥллям. Куд-огез гуртъёссы мукет выжы калыкъёсын ожмаськон азелы юнматэмын вылэм. Сыӵе гуртъёссэс удмуртъёс кар шуыса нималлям.
Кӧттыронлы сиён нюлэскаса, чорыгаса но мар шедьто вылэм. Собере пудо но вордыны дышемзы вылэм ини; ӧжытэн-ӧжытэн ю-нянь но нюлэс улысь сайкем выльвылэ кизьылӥллям.
Сюресъёс соку чик вылымтэ. Шуръёс кузя пыжъёс вылын, уясь выжъёс вылын ветлылӥллям. Толалтэ нош лымы вылтӥ куасэн ворттылозы вылэм. Уробоен маин вырись удмуртъёс ӧй вал на.
Удмуртъёслэн улон ёросазы шунды пуксён палась, Новгород улосысь, ӟучъёс вуылыны кутскиллям. Ӟучъёслэн ожмаськон тӥрлыксы ӟечгес луэмен, удмуртъёслы Ватка шур бордысь Чупчи шур кузя выллань тубоно луиз.
Быдӟым Новгород карысь узыр кузёос куанер калыксэс сантэм каремен но мар, со куанер калыкъёс, огинэ люкаськылыса, сьӧрло кошкыло вылэм. Собере, вузкарись кузёосыз виылыса, со кузёослэсь ваньбурзэс асьсэлы киулто вылэм. Сыӵе йыртэмасьёссэс ӟучъёс «ушкуйники» шуыса нималлям.
Удмуртъёсыз Ватка шур вылысь палэнтэм беразы, ушкуйникъёс асьсэлы Ватка кар (Хлынов) пуктӥллям. Чупчилэн Ватка шуре усён интыяз но Болванка нимо карзы вылэм. Артэ улыса-вылыса, удмуртъёс та ушкуй ӟучъёсын кусыпсэс умой тупатӥллям, куспазы вуз вошъяны кутскиллям.
Москваысь Иван III Васильевич нимтуло царь со вадескын туж кужмо кариське, Псковез, Новгородэз зӥбе. Ватка котырын улӥсь ушкуй ӟучъёс солы люкето, солэсь калыксэ ӵем дыръя быдтыло, мукет калыкъёсын вузкарыны эрик уг сёто. Соин ик Иван-царь Ваткаез ожен басьтыны войскозэ ыстэ. 1489-тӥ арын Ватка улос Москва кун улэ пыре.
Иван-царьлэн полкъёсыз Чупчи дорын улӥсь удмуртъёсыз но вормо. Та ёросын соку бигеръёс но улыло ини вылэм. Бигер мурзаослы (князьёслы) Москвае Иван-царьлы йыбыртъяны мыноно луэм. Соос пӧлын кӧняез ке удмуртъёс но Москвае ветлӥллям.
Ожмаськонэн вормем калыкъёслэсь со аръёсы Иван-царь ясак басьтэ вылэм. Гуртлы, юртлы быдэ сыӵе-сыӵе дуно пӧйшур (бобр, соболь, куница, рысь) куосыз арлы быдэ сомындаен тыре мыным, шуылоз вылэм Иван-царь. Со тырон ясак удмуртъёслы туж секыт усьылэм. Нюлэскаса люкам пӧйшур куоссэс, ваньзэ сямен ик, Москвае дунтэк келяно луылэм.
Котькыӵе выжыё калык аслэсьтыз вӧсяськон, оскон сямъёссэ шонерен лыдъя, музон калыкъёслэсь вӧсяськон сямзэс ултӥя. Ожмаськон кужымен вормем калыкез но асьсэос сямен ик собере вӧсяськыны косо. Озьы ик Москваысь лыктэм ӟучъёс удмуртъёсыз Кристослы оскыса вӧсяськыны косо, татчы асьсэлэсь попъёссэс ысъяло.
Ясаклэн секытэзлы чидамтэен, озьы ик ӟуч сямен вӧсяськонэз кулэ карымтэен, удмуртъёс ӟучъёслы мытыны кутскыло, пумитъяськыны ӝутскыло. Москва нош со вадескын кужмо но кужмо луэ. 1504-тӥ арын Чупчи шур ёросысь удмуртъёс ваньзы Москвалэн кун улаз пыроно луо.
|