Tjarita Loetoeng Kasaroeng

From Wikisource
Jump to navigation Jump to search


[ 163 ]

TJARITA

LOETOENG KASAROENG

NJA ETA

Goeroe Minda Kahjangan

ANOE NGADJADI

Ratoe Goeroe Minda Patandjala Seda

SARENG NOE GARWAÄN

KA

Ratoe Emas Poerba sari

SEUWEU

Mas Praboe Tapa Ageung

DI NAGARA

PASIR BATANG ANOE GIRANG.

______

[ - ] [ 135 ]

T J A R I T A N A

LOETOENG KASAROENG. ______

I

RADJAHNA.
______

Boel ngoekoes mendoeng ka manggoeng;
ka manggoeng neda papajoeng,
ka dewata neda maap,
ka pohatji neda soetji;
koering rek diadjar ngidoeng,
nja ngidoeng tjarita pantoen,
ngahoedang tjarita wajang;
njilokakeun njoektjroek lakoe,
njoektjroek lakoe noe rahajoe,
mapaj lampan noe baheula,
loeloeroeng toedjoeh ngabandoeng,
kadalapan keur disorang;
bisina neroes naroetoes,
bisina naradjang alas,
palias neroes naroetoes,
palias naradjang alas,
da poegoeh galoer ing toetoer,
ngembat papatah tjarita;
ti mendi pipasinieun,
ti mana pitjaritaeun,
tetep mah tina kahjangan,
ditandean tjoepoe manik,
tjoepoe manik astagina,
diwadahan sarat tangan,
ditoeroeban koe mandepoen,
diteundeun di djalan gede,

[ 136 ]

diboeka koe noe ngaliwat,
koe noe wĕroeh di semoena,
koe noe tĕrang bidjaksana,
koe noe rantjage di angĕn,
diboeka patinghaleuang,
noe menta dilalakonkeun.

Tjag:


teundeun di handeuleum sieum,
toenda di handjoeang siang,
paranti njokot ninggalkeun.

II


Tjatoerkeun radja noe mana?
tjatoerkeun ratoe noe kidoel,
kami mah palias keneh,
bisi goeroe tanpa poehoen;
ratoe koelon kitoe keneh,
kami mah palias keneh,
bisi goeroe tanpa seler;
ratoe kaler kitoe keneh,
kami mah palias keneh,
bisi goeroe tanpa sangka;
ratoe wetan tatjan keuna,
bisi marĕng tan landĕsan.

Tjatoerkeun wiwitanana,
wĕkasan di dinja keneh,
nĕda agoeng nja paraloen,
nĕda pandjang pangampoera.

Rek ngoesik-ngoesik noe tjalik,
ngobah-ngobah noe keur tapa.

Kiwari ngantjik di mĕndi,
ajeuna ngandjang di mana?

Di nagara Pasir batang,
Pasir batang anoe girang.

Saha eta noe ngalaman di nagara Pasir batang? [ 137 ]

Ngaran tiloe sakawoloe,
ngaran doea sakaroepa,
sahidji keunana pasti.

Ka Mas Praboe Tapa Ageung miwah ka toeang si-dalĕm, noe geulis Niti Soeari, kadeuheus di Pasir batang.

Sakiwari keur poepoetra,
poepoetra reana genep,
teu gadoeh poetra lalaki,
toeang poetri kabeh istri,
pajoesan meunangna loeloes,
kakasih beunang pipilih.

Saha didjĕnĕngkeunana?

Hidji Mas Poerba rarang, doea Mas Poerba endah, tiloe Mas Poerba dewata, opat Mas Poerba kantjana, lima Mas Poerba manik, gĕnĕp Mas Poerba leuih.

Katoedjoeh djeung poetri boengsoe, saha didjĕnĕngkeunana?

Ngaran tiloe sakawoloe,
ngaran doea sakaroepa,
sahidji keunana pasti.
Nji Mas Poerba sari,
Poerba sari ajoe wangi,
Kantjana ajoe dewata,
Dewata radjoena tapa,
Tapa ĕmas tapa radja,
Radja mas tapa koesoema.
Sĕmoe ratoe sorot menak,
boeloe bitis moeril-moeril,
tĕtĕngĕr djadian koering;
boeloe poendoek mioeh-mioeh,
tĕtĕngĕr djadian tahoen;
sangatoeang dina tarang,
tĕtĕngĕr djadian koeras;
poetĕr koeroeng dina iroeng,
tĕtĕngĕr tĕmah wong agoeng;
tapak djalak dina letah.
tĕtĕnger bisa marentah;
taktak taradjang djawaeun,

[ 138 ]

geulis ti nitis ngadjadi,
djalma lfndjang ti pangpangna,
geulis datang ka ngalahir,
teroes ka langit pingpitoe,
parat ka tjongkar boeana,
komara mantjoer ka langit.

III

Tjek Poerba rarang: „geugeulisanan, Poerba sari, bakal ngalindih ka aing, tjing, sia mangka deukeut, sia daek diboborehan.”

„Koemaha pangĕrsakeun, si-teteh.”

Loedak-ledok diborehan,
lain teu woeni boboreh,
dipoelasan keer tahoen,
noe geulis ngadadak goreng,
hideung batan wadah teuleum,
bangbang awak batan gagak,
ngan sorotna henteu leungit,
sasemoe keneh djeung amboe;
pakean djiga kiramaj,
karembong sabaroeboetan,
salindang sariga rambang;
dibahan boboko boentoeng,
dibahan tjetjempeh rombeng,
dibahanan koedjang boentoeng,
bawaeun linggih ka goenoeng.

IV

"Adi, sia hajang hiroep ta hĕnteu?"

"Teteh, teu kangkat, teu ngalalangkoengan ngapapalangan. Mana hiroep koe Goestina, mana waras koe Sang Widi, waloeja ti kawasana, teu beunang dipake kahajang kaĕmboeng; sing hade kari koemaha pangĕrsakeun djĕnĕng si-teteh."

"Lamoen sia hajang awet hiroep, di ditoe piĕnggoneun sia, di Goenoeng Tjoepoe mandala ajoe, mandala kasawiatan di hoeloe dajeuh,

dina paloepoeh sabebek,
dina hateup sadjadjalon,
dina tjai teu inoemeun,
dina aplaj teu tilaseun,
dina djalan teu sorangeun,
sakitoe kasaramoenan."

[ 139 ]"Teteh, kari koemaha pangĕrsakeun bae."

"Mama lengser, anteurkeun si-boengsoe, si-Poerba sari."

"Noen, pangoeloe tandang, soemoehoen darma panjaoer, tarima dipangandikana toeang, koering teu lambat ngadeuheusan, rek amit moendoer."

Tjedok njĕmbah; indit ngoesap birit, angkat ngoesap sindjang, bisi kawiwirangan keur ngawoela.

Djoet toeroen si-lengser.

Poerba sari sedok njĕmbah: "teteh, awak ing amit moendoer, teu lambat ngadeuheusan."

Djoet toeroen.

Katjatjang kolear angkat,
memeh angkat keupat heula,
bisi poegag sabot seba.

Mama lengser djadi oejoenan.

Mĕtoe lawang mandjing lawang,
mĕtoe di lawang pingpitoe,
datang ka lawang pingsanga,
dangdeung ka lawang paseban,

Djoeg ka aloen-aloen, ka lawang panggoeng,

parapas ka lawang loear,
mĕdal ti lawang saketeng,
koelantoeng toeroet loeloeroeng,
loeloeroeng tiloe ngabandoeng,
kaopat noe keur disorang,
kalima heuleut-heuleutan.

Djoeg ka pipir goenoeng, kana paloepoeh sabebek, kana hateup sadjadjalon, Mama lengser ngalahir: "nja ieu pigeusaneun betah."

"Rama, teu kapoendi koe goesti, teu katampa koe radja, Mama lengser, teu tarima diboeang, tarima dititah tapa. Kadjeun nalangsa ajeuna, soegan mangpaat djagana, da koe nagara dipista."

Sedok njĕmbah Mama lengser: "toeang, koering rek amit balik, teu lambat ngadeuheusan."

"Mama lengser, tjoendoek nganggoer sindang palaj da kami tingara keneh, koe teteh teu dibĕkĕlan; Mama, pangampoera bae."

"Oelah pandjang dipitjatoer, geus katĕda, katarima".

Sedok njĕmbah; indit ngoesap birit, angkat ngoesap sindjang; djoet toeroen kaloentjieur pinggir moelih.

Henteu dibilang di djalanna, dibilang datangna bae.

Djoeg ka nagara, boes ka padalĕman.

"Bagea noe tjalik"; sedok njĕmbah Mama lengser.

Poerba rarang orokaja gantjang nanja: "Poerba sari geus dianteurkeun?"

"Noen, pangoeloe tandang, ĕnggeus reres". [ 140 ] „Lebok poeas ngeunah sorangan, taja batoerna dina leuweung loeang liwoeng?”

Lengser tjatjap hatoeran: „tas nganteurkeun Poerba sari, tas ngaboeang Poerba sari.”

Si-lengser ngeplanan palaj.

Tjag:

teundeun di handeuleum sieum,
toenda di handjoeang siang,
paranti njokot ninggalkeun.

Tjatoerkeun di pipir goenoeng.

Poerba sari tjalik dina paloepoeh sabebek, dina hateup sadjadjalon:

ngagedengkeun sanghjang kintjir,
kapenit kakoerilingkeun,
wajahna da keur gawena,
soegan tjitjing lalaoenan;
ngagedengkeun sanghjang seëng,
kabarangsang kapanasan,
sangkilang ditatangankeun,
wajahna da keur gawena,
soegan tiïs lalaoenan.

Poerba sari keur ngeureunan, meudjeuhna palaj.

Tjag:

teundeun di handeuleum sieum,
toenda di handjoeang siang,
paranti njokot ninggalkeun.

V.


Neda agoeng nja paraloen,
neda pandjang pangampoera.

Tjatoerkeun ratoe di manggoeng, tjarita di kahjangan.

Goeroe Minda Kahjangan, anak dewata, tjikalna titisan Goeroe Hjang Toenggal, seuweu batara di langit, ngaboedjang di paradewata, kasep taja papadanna, keur meudjeuhna tegoeh tjangtjoet.

Toeloej ngimpi kagoengan bebene saroepa djeung Soenan amboe; ngalingling ngadeuleu maling.

„Oelah goreng tingkah ka pangasoeh, pamali batan maling, haram batan djinah; geura boro pidjodoeun, aja noe saroepa djeung amboe di boeana pantjatengah.”

„Oelah oedjoeg-oedjoeg ka dinja, ieu anggo raksoekan heula dina sanghjang mega hideung, pendok emas rekakeun bakal ing boentoet, emas doea penggel tapelkeun di loearna.” [ 141 ]Enggeus nganggo raksoekan, salin djenengan kana Gan Loetoeng Kasaroeng, kasaroeng koe sadoeloer, kasimpar koe barajana.”

„Djalanna kana noenoek anoe djenoek, kana malaka anoe rea. Djoeg ka peundeuj ageung sato djenoek mangka taraloek, sato rea mangka araja, sasoegrining sasatoan, sakoer noe bisa oesik, sapangeusining djagat gorombiangan, lamoen geus taloek kingkila teroes ing ratoe, rembes ing koesoema; lamoen teu taloek, kingkilaning lain.”

Oelah bon sipat ing noe oesik, rongrong gogodongan pada njembah soedjoed ka dinja:

noe ti kidoel njembah ngaler,
noe ti kaler njembah ngidoel,
noe ti koelon njembah ngetan,
noe ti wetan njembah ngoelon.

,Toeloes awak ing teroes ing ratoe, rembes ing koesoema, da sakabeh pada soedjoed.'

Tjag:

teundeun di handeuleum sieum,
toenda di handjoeang siang,
paranti njokot ninggalkeun.

VI.

Tjatoerkeun di boeana pantjatengah oemboel pogor nagara Pasir batang.

Ngandika sangratoe ka si-lengser: „geura dikongkon Aki panjoempit ngalasan ka leuweung iwak satoning loetoeng.”

„Oelah rek kasoeroepan panon poë kabedoegan, lamoen kabedoegan, teukteuk beuheung tilas adegan, Ki panjoempit katoet anak rabina.”

„Noen, goesti sembaheun koering, soemangga, darma panjaoer.”

Sedok njembah; indit ngoesap birit, ngoesap sindjang, bisi kawiwirangan keur ngawoela.

Djoet toeroen:

katjatjang koleang angkat,
memeh angkat keupat heula,
bisi poegag ngalalangkah;
metoe lawang mandjing lawang,
medal di lawang pingsanga,
dangdeung ka paseban ageung.

Djoeg ka aloen-aloen:

medal ka lawang saketeng,
koelantoeng toeroet loeloeroeng,
loeloeroeng tiloe ngabandoeng,
kaopat noe keur disorang,
kalima heuleut-heuleutan.

[ 142 ]

Djoeg ka Aki panjoempit: „dahalal, Aki panjoempit, neda eureun.”

„Bagea noe tjalik.”

„Neda ngeureunan palaj.”

„Lengser,” orokaja gantjang nanja, „reuas amboe ing sieun, na datang dipiwarang na tjoendoek dipioetoes, na niat sorangan?”

„Noen, rampes pikonokeun.”

„Tjoendoek dipioetoes, datang dipiwarang, ngemban pangandika ti nagara. Aki panjoempit dipoendoet gawena ngalasan ka leuweung iwak satoning loetoeng, patjoean rek kasoeroepan panon poë kabedoegan, moen kabedoegan teukteuk beuheung tilas adegan katoet anak rabina, tjek timbalan.”

„Ari sanggoep bisi loepoet, ari tanggoeh bisi poös; hatoerkeun rampes bae.”

„Meunang henteuna, koemaha bagdjana, soegan aja bagdja goesti lawan koering.”

Lengser amit moendoer, teu lambat ngadeuheusan.

Djoet toeroen kaloentjieur pinggir moelih.

Teu dibilang di djalanna, dibilang datangna bae.

Djoeg datang ka nagara, gebloes ka padaleman.

Sang ratoe kasampak kasondong aja.

„Bagea noe tjalik.”

Parapas moeatkeun sembah: „tarima noe ngawoela.”

„Lengser, dipiwarang ka Aki panjoempit, koemaha wangsoelanana?”

„Noen, goesti sembaheun koering, dipiwarang tjoematjap pisan. Tjek Aki panjoempit: „meunang henteuna koemaha bagdjana, soegan bagdja goesti lawan koering.”

Lengser ngeureunan palaj, tas dipiwarang.

Tjag:

teundeun di handeuleum sieum,
toenda di handjoeang siang,
paranti njokot ninggalkeun.

VII.

Tjatoerkeun Aki panjoempit.

„Nini, sodorkeun wawatang soempit lima tjekel gedena, tiloe deupa pandjangna, sarta mimis soempit, tiloe hoeloe reana sagede kalapa beunang ngaboetik, boes kana kodja Dengdek poë.”

Goeroedjag kaämbenkeun, sangrog kapantokeun.

„Aki, rampes, geura kami kamajangan, boeöek pandjang dibaloengboeng, salangkoeng adjeng koe ratoe, soegan meunang abonna adjang oerang.”

„Eh, si-nini mah sok ditodong.”

„Nodong soteh djalan bongbong,
nindak soteh djalan moendak,
pedah kita arek nandjak,
lemek soteh djalan naek,
pedah kita arek naek,
soegan bagdja lalaoenan.”

[ 143 ]

Prak eta noe dangdan, dangdan soteh babarangan, ngaran si-nalangsa keneh.

Beunang sadadamping bedjog,
beunang saboek baroeboetan,
beunangna sabadjoe bedjog,
beunangna saïket bedjog,
beunangna samanggoel soempit,
mengkled sorenna sadoehoeng;
katjatjang kolear angkat,
beunangna ngeupatkeun koedjang,
nja angkat digeura-geura,
geura soteh ning oetama,
angkatna diage-age,
age soteh ning parele.

Ngaboeroe gawe noe gede, koeroesoek ka leuweung boesoek paranti sampalan moending; linjih ambrin taja simeut-simeut atjan ngan geus taloek ka loetoeng.

Lebet ka soemeneng djati kana remeng djeung nangsi, songkrong kana galonggong, nandjak kana tegal papak njenjerean paranti sampalan badak, taja sireum-sireum atjan.

Djoeg ka tegal siawat-awat paranti larangan goesti, ngala di dieu bae, rea mo kotjap dibilangan loetoengna, taja loetoeng sidji mah.

Ngalirik ka loear dina kajoe pangodengan, ditoöng, pelong kosong; kana boengkoel liang lemboet, soegan tampeuj teuweulna, ditoöng, pelong kosong keneh bae.

Njoreang ka handap karawang liangna badak, landak, ditoöng, pelong manggih kosong keneh bae; njoreangan kateoheun tjatang soegan patingkatjatjang peutjangna, manggih kosong keneh bae.

Koelinting kana toenggoel anoe oenggoel, soegan manggih oetjing meuting, manggih kosong keneh bae.

Ngahoeleng, ngaboentel tineung.

„Loeangna idin goesti matak moekti, idin radja matak bagdja; oelah bon bagdja teu engang, teu odeng, teu tiwoean-tiwoean atjan, oelah kageden loetoeng. Ari timbalan, gila koe tarik, oelah kasoeroepan panon poë kabedoegan, ari sagorolongeun, lamoen kieu, toeloes toeg hoeloe bet njawa beuheung, ari pake kamelang taja deui beurang peuting lian si-nini.”

„Ah, rek balik bae, rek njimpang ka leuweung doengoes, aja tangkal peundeuj ageung loeangna leubeut boeahna. Rek ngeusian kodja Dengdek poë, tamba poelang teu nogentjang, da loetoeng henteu meunang.”

Salangkah katiloe datang.

Djoeg ka peundeuj ageung, ngalangkang djiga kalangkang djelema.

„Tetela satoning loetoeng redjeki keur ngadagoan, redjeki kaboeritnakeun.”

Top njokot mimis soempit tina kodja Dengdek poë. Bloes kana wawatang soempit, ngadoger, ditioepkeun . . . . sedot tjelok beungeut, tjelok di toekang. [ 144 ]"Eh, loetoeng teh, mangka madawa, lain loenta lain maladara pakon ti goesti."

Digedogkeun.

Braj waloeja deui, ditioepkeun deui; plas lambe ti gigir ngaloehoeran taktak.

"Eh, loetoeng teh, mangka madawa, tjing neneda ka noe seda ka noe sakti, lain maladara pakon ti goesti."

Braj waloeja deui, ditioepkeun deui; raket kana lambe wawatang soempit.

"Eh, loetoeng teh, mangka madawa, tjing neneda ka noe kawasa, ka noe seda, ka noe sakti, lain maladara pakon ti goesti."

Braj waloeja deui, sedot ditioepkeun, madjoe mimis soempit kapoehoekeun, loeangna ditioepkeun, loempat katjongokeun.

'Ari ieu loempat ka poehoe, lamoen naradjang, tjaheum dewek meureun pasengsol.'

Teu weleh dipangpeng, ngababoek raket kana tonggong.

"Ieu naon gogodana, tjing, geura bebedja, soara mangka banget."

Kasoara, tan katingalan.

Ngalirik ngidoel soewoeng, ngoelon kosong, ngaler rehe, ngetan taja, ngarasa geus boerit moeringkak poendoek saking sieun.

"Tjing, sakali deui masing banget, tatjan tetela awak."

"Aki panjoempit, oelah disoempit, arek ngakoe rama poeloeng, hajang betah di boeana pantjatengah, hajang njaho di hareupeun dalem dajeuh."

"Ih, kakara manggih loetoeng bisa lemek, saoemoer hiroep aja di alam doenja."

"Soekoer, oetoen, geura toeroen."

Djoet toeroen tjoeroeloek tjipanonna:

disoesoetan mangka saät,
batan saät anggoer djenoek,
loekrah ragragan ka handap,
katonggoheun peundeuj ageung.[1]

"Oetoen, koedoe ditalian."

"Montong; rek leupas mah, hamo toeroen-toeroen atjan."

Balik gasik leumpang gantjang,
kodomang loetoeng pandeuri,
leumpangna doemontja-dontja,
boentoet bereleng kantjana,
boentoet emas ditjentangkeun,
nja hoeroeng sariga lajoeng,
nja herang sariga bentang.

Djoeringkang mandjangan sapasang. Sasoegrining sasatoan tembong deui; ari tadi diboebarkeun, ajeuna diajoeh deui.

"Aki panjoempit, mandjangan teh geura disoempit, engke beunang."

  1. Lintoeng pinasti djadi wasiat, mana katelah Tji-loetoeng oeroet tjipanon Goeroe Minda Kahjangan, waktoe toeroen ti peundeuj ageung, dek sirah niba ka lemah, pinasti djadi wasiat ketelah Goenoeng Sirah datang ka kiwari.
[ 145 ]Djoeg disoempit, meunang mandjangan hidji. Dipeuntjit, disisit da geus boerit; boes kana kodja Dengdek poë.

Toeloej tembong ka tebeh hareup, manggih mandjangan sahidji deui. Djoeg disoempit, disoesoel, dipeuntjit, disisit da enggeus boerit; boes kana kodja Dengdek poë. Mandjangan sapasang andeg toenggoe djoeroe bae dina kodja Dengdek poë, gabig disorendangkeun kana sorenna doehoeng; sedeng embatan tjangkeng mandjangan sapasang.

Tjoel ka tebeh hareup, ngaliwat ka pipir goenoeng.

"Aki panjoempit, goenoeng teh geura toegar, engke aja goöngan."

Toeloej ditoegar, meunang goöng sabendeëun panoedoehan loetoeng.

Angkat lantoeng ngarangkiboeng,
meunangna loetoeng sahidji,
doeana noe bisa lemek,
tiloena mangka madawa,
redjeki kaboeritnakeun.

Djoeg ka imahna Aki panjoempit; ari datang ari poëk, broeg mandjangan ditindihkeun.

"Oetoen, geura tjalik dina bale."

Bros tiporos biritna loetoeng di bale Aki panjoempit.

Aran si-nalangsa keneh.

"Nini, si-Aki datang."

"He si-Aki njieun altman, loepoet njieun altman, koedoe baheula keur ngora, ajeuna mah patitis pinoeh koe hoeis."

"Lain aleman, meunang loetoeng sahidji bisa lemek, doea mangka madawa, ka aing ngakoe rama poeloeng, ka si-nini ngakoe amboe poeloeng, na rempoeg na henteu?"

"Madjar mnpoeg, salah henteu madjar rempoeg, salah bisi teu rempoeg djeung anak poetoe noe salawe koeren. Geura boro, nini, sia teu oeninga pibedjaeunana, kieu dikoempoelkeun tea mah."

Sanggeus daratang anak poetoe kabeh, tjek Aki panjoempit: "meunang loetoeng sahidji bisa lemek, ka aing ngakoe rama poeloeng, ka si-nini ngakoe amboe poeloeng, rempoeg ta henteu?"

Anak poetoe noe salawe madjar rempoeg kabeh.

Ari geus kitoe, tjek si-Aki : „ieu mandjangan sapasang goeroedag tina kodja Dengdek poë."

"Brak dipoerak."

Babatjakan anak poetoe,
noe salawe pada njempal,
pada ngeureut pada manggang,
pada ngangeun pada namboel,
tingdarekdek, tingberebet.

Noe ngarengkas toelang, ngadjingdjing daging, ngagandong polo, ngadjarah babat, ngegelan hatena, njoehoen wawadoekna. Sakeudeung paragat anggeus, [ 146 ] linjih dagingna beak ka toelang-toelangna, seëp ka tjeker-tjekerna parandene ngan sahoeap sewang, linjih ambrin, geus poëk, balik sewang-sewangan sadoengoes-doengoesna.

Tjag:

teundeun di handeuleum sieum,
toenda di handjoeang siang,
paranti njokot ninggalkeun.

VIII.

Tjatoerkeun Sanghjang loetoeng.

Tjalik di imah Aki panjoempit, ras inget ka sisirepna; ditioepkeun, diaos, pada kataradjang toendoeh kabeh, bakbek pada ngedeng, noe hees patinggalerek, noe dioek patinggaleloer. Geus tjebrek, taja sora djalma, ngengtjep-ngengtjep kawas gaäng katintjak.

Sanghjang loetoeng ngalirik, ka loehoer tembong ka langit, ka teoh montjor ka taneuh, ka gigir hanteu bilik-bilik atjan.

Ngandika sadjeroning angen: "karoenja koe Aki panjoempit, gila koe riksak, dideuleu pakoeon djiga lain enggon djelema. Rek neneda ka Soenan amboe, ka amboe neda pitoedoeh, ka rama neda mangpaat, moega toeloes nja pangdjoengdjoeng, moega laksana pangdjiad; rek misalin Aki panjoempit peuting ieu."

IX.

Tjatoerkeun di manggoeng, tjarita di kahjangan.

Soenan amboe teroes panon batan katja; katingali salawasna.

"Boedjangga sida, boedjangga sakti, itoe, si-Oetoen roepana geus datang ka Aki panjoempit, geura djoengdjoengkeun seuweu ratoe, geura djajak seuweu radja, si-Oetoen hamo datang ka nagara lamoen teu djalan ti Aki panjoempit."

"Boedjangga sida imahna,
boedjangga sakti balena,
na dewata noe ngeujeuban,
mangka aja samaktana,
sarta djeung ingon-ingonna."

Satoedoeh metoe, sakedap netra, sadjiadna tinoeroetan, ti loehoer lemboet datang ka handap badag.

Tes, djleg ngadjengleng bale kantjana, hateup genteng omas, sisi ngajapak imahna pisan.

Dirandjangan tiloe oendak,
ngalambereh kasang tjinde,
kasoerna lalambe soetra,
simboetna sindoer Banggala,

[ 147 ]

ditoempalan koe peremas,
lalampitna permedani,
loeloehoer halimoerentang,
koenang-koening kawas gading,
kawas salaka sinangling.

Di tengah tjatjaritaan,

tjiptana paradewata,
hoeroeng koe parada pasoeng,
herang koe parada kompjang,
loeloehoer djeung rereganna.

Tes, kompjang:

mabetan djaregdjeg randjang,
koemiriling koemirintjing,
mabetan kana goegoeling,
katinggang koe angin leutik,
papadjangan hoeroeng herang,
pamisalin Sanghjang loetoeng.

Aki panjoempit ongkoh sare, si-Nini djeung si-Aki.

Braj beurang; koelisik Nini panjoempit oesik, kodjengkang hoedang.

,Njoreang ka loehoer ngempoer,
njoreang ka handap herang,
awak ing sangli ka mendi.
awak ing sasar ka mana?'

,Kalamari nja imah gila koe riksak. Ka loehoer tembong ka langit, ka handap tembong ka taneuh, kasampak papadjangan hoeroeng herang.'

,Sok sieun teuing asoep, sileman, siloeman.'

"Aki, geura hoedang."

Koredjat hoedang.

"Nini, oerang sangli ka mendi, sasab ka mana?"

"Sok beuki teuing lemek." "Si-Nini saroea tatjan eling."

Geredeg loempat naradjang kasang tjinde; Nini ngaringkoek loentjat ka taneuh, rek ka doedoekoehan.

"Oetoen, oerang sangli ka mendi sasab ka mana?"

"Owah, Aki panjoempit, oelah redjag, oelah reuas, loemajan pamisalin loetoeng."

"Loetoeng kangkat misalin ti mana ? Sieun dipamalingankeun ; loetoeng mah taja gawena?"

"Liar ti peuting meunang ngala boeroeh ngimpi- naek."

"Soekoer sarewoe, gerah salaksa, daek boga anak poeloeng loetoeng, tiloe kali kita komo daek, tiloe kali awak ing daek. Toedjoeh kali boedjang loetoeng noe matak oentoeng liwat ing moetjoeng da oentoeng papadjangan hoeroeng herang."

"Sok deudeuh, djeneng si-indoeng." [ 148 ]Si-indoeng banget emanna ngalemna ka boedjang loetoeng.

Rendjag inget ka timbalan: oelah kasoeroepan panon poë kabedoegan, datang ka beurang deui.

"Geura anteurkeun ka nagara, oelah pati kadatan, da oerang geus dipiboga." Si-Nini rada keueungeun.

"Oetoen, tjoeang ka nagara nanging eta andjingna galede pisan."

"Ari andjing beukieun ka loetoeng?"

"Top bae, Nini, kadieukeun pakean, aing rek loenta ka nagara."

"Oetoen, tjoeang miang ka nagara."

"Loetoeng mah tarima noetoerkeun?"

Katjatjang kolear angkat,
memeh angkat keupat heula,
bisi poegag nja ngalangkah,
mengled anoe njoren doehoeng,
ari doehoeng tjiri loenggoeh,
meunangna ngeupatkeun koedjang,
ari koedjang tjiri djaba,
bisi polah di nagara,
tarima rek koemawoela,
kongdomang loetoeng pandeuri,
leumpangna doemontja-dontja,
boentoet bereleng kantjana,
nja hoeroeng sariga lajoeng,
nja herang sariga bentang,
balik gasik leumpang gantjang,
koelantoeng toeroet loeloeroeng,
loeloeroeng tiloe di poengkoer,
kaopat eukeur disorang,
kalima lawang saketeng.

Djoeg datang ka aloen-aloen:

aloen-aloen karang panggoeng,
dangdeung ka paseban ageung,
metoe di lawang pingpitoe,
lebet di lawang pingkanem,
lawang koeroeng adoe pasoeng,
lawang sanga adoe warna,
lawang kori adoe manis,
dingaran lawang kameumeut,
meumeut kagoengan padalman.

Djoeg ka padateman, sangratoe kasampak kasondong aja: "bagea noe tjalik." Parapas moeatkeun sembah, tarima keur koemawoela.

Ngandika sangratoe, emboet njaoer bentes njora mariksa ka Aki panjoempit: [ 149 ]"koemaha, pedah kalamari ngalasan ka leuweung ngala iwak satoning loetoeng oelah kasoeroepan panon poë kabedoegan, datang ka beurang deui aja bedja rantjana naon?"

"Noen, goesti sembaheun koering, taja bedja rantjana, redjeki kaboeritnakeun ngeureunan di imah, ngeureunan tjape reup kaheësan, ari inget isoek deui, kari koemaha pangersakeun pedah henteu ngeusi satimbalan."

"Koemaha, aja beubeunangan, Aki panjoempit, madjar meunang bisi teu meunang, meunangna?"

"Meunang pisan masih hoeripan."

"Kadaharan hmteuna scdja mo ngilapkeun, hatoer soteh hatoer kosong meunang mandjangan sapasang, antara hees dirantjana koe anak poetoena, teu kanjahoan, kari koemaha pangersakeun."

"Aki panjoempit, mangkala ngala laoek dahar laoek, aja keneh adilna."

Djongdjon Aki panjoempit keur ngeureunan palaj.

Ngandika sangratoe: "Lengser, mo poelang mapah Aki panjoempit, tas mangalakeun loetoeng, parinan djaran koeroeng daoek roejoeng katoet djeung rarahabna pisan."

Wangsoel Lengser: "noen, goesti sembaheun koering, soemoehoen, darma panjaoer."

Tjedok njembah:

indit-indit ngoesap birit,
angkat-angkat ngoesap sindjang,
kirintjing njokot kadali,
djoet toeroen ngalaan pantjir,
soeroedoet ngalaan sorog.

Goeloesoer koeda dibawa ka tengah karang, top njokot rarahab, prak dangdan:

noe dangdan teu pati sae,
diambenan tali datoe,
apoes beuheung tjinde beureum,
apoes boentoet tjinde woeloeng,
tjalakatakan tjandana,
sanggaoewangna koe lojang,
montjorong melong kantjana,
sangawedi mas koemambang,
pepetjoet pangnjalin tingal,
meunang natapaj koe emas,
kadali teu pati apik,
adeg ranggahna kantjana,
disebrakan koe kombaja,
roengkoep tonggong tjinde abang,
geus entep reudjeung parele,
ngalirik ka tebeh kentja,
ret koedana ditjangtjangkeun;

[ 150 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/216 [ 151 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/217 [ 152 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/218 [ 153 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/219 [ 154 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/220 [ 155 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/221 [ 156 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/222 [ 157 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/223 [ 158 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/224 [ 159 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/225 [ 160 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/226 [ 161 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/227 [ 162 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/228 [ 163 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/229 [ 164 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/230 [ 165 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/231 [ 166 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/232 [ 167 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/233 [ 168 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/234 [ 169 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/235 [ 170 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/236 [ 171 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/237 [ 172 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/238 [ 173 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/239 [ 174 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/240 [ 175 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/241 [ 176 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/242 [ 177 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/243 [ 178 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/244 [ 179 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/245 [ 180 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/246 [ 181 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/247 [ 182 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/248 [ 183 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/249 [ 184 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/250 [ 185 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/251 [ 186 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/252 [ 187 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/253 [ 188 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/254 [ 189 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/255 [ 190 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/256 [ 191 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/257 [ 192 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/258 [ 193 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/259 [ 194 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/260 [ 195 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/261 [ 196 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/262 [ 197 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/263 [ 198 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/264 [ 199 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/265 [ 200 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/266 [ 201 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/267 [ 202 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/268 [ 203 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/269 [ 204 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/270 [ 205 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/271 [ 206 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/272 [ 207 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/273 [ 208 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/274 [ 209 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/275 [ 210 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/276 [ 211 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/277 [ 212 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/278 [ 213 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/279 [ 214 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/280 [ 215 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/281 [ 216 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/282 [ 217 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/283 [ 218 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/284 [ 219 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/285 [ 220 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/286 [ 221 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/287 [ 222 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/288 [ 223 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/289 [ 224 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/290 [ 225 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/291 [ 226 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/292 [ 227 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/293 [ 228 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/294 [ 229 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/295 [ 230 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/296 [ 231 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/297 [ 232 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/298 [ 233 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/299 [ 234 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/300 [ 235 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/301 [ 236 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/302 [ 237 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/303 [ 238 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/304 [ 239 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/305 [ 240 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/306 [ 241 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/307 [ 242 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/308 [ 243 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/309 [ 244 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/310 [ 245 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/311 [ 246 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/312 [ 247 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/313 [ 248 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/314 [ 249 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/315 [ 250 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/316 [ 251 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/317 [ 252 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/318 [ 253 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/319 [ 254 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/320 [ 255 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/321 [ 256 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/322 [ 257 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/323 [ 258 ]Page:Verhandelingen van het Bataviaasch Genotschap van Kunsten en Wetenschappen LVIII.djvu/324