Túsiniksizler/01
I
Bul jaqtı dúnya san-sanaqsız sırlı, sıyqırlı qulıp. Insan oǵan gilt bolıp tuwıladı, kimi ashtı, kimi ashalmadı, bunı ózleri de anıq bilmeydi, biraq hár qaysısı "men ǵana ashıp júrippen" degen oyǵa ózin isendirip jasaydı, óytpegende, ómir súriw kútá múshkilli.
Qaraqalpaqlardıń Xiywa xanlıǵına qarsı Aydos baba basshılıǵındaǵı 1827-jılǵı kóterilisi de bul jaqtı dúnyanıń san-sanaqsız sırlı, sıyqırlı qulpın jámlesip ashıwdıń ózinshe bir jolı edi. Birlik bolmadı, kúsh tappay, sol qulıptı ashıwdıń záhmetli ǵalma-ǵalı tınımsız dawam etti.
... Quyash dúnyanıń hár jerinde hár qıylı waqıtta shıǵıp batqanı sıyaqlı, jıl máwsimleri hár jerde hár qıylı bolıp kelgeni sıyaqlı, hár dáwirdiń, hár xalıqtıń, hár awıldıń, hátte, hár kisiniń ózi ushın qol jetpes biyik shoqqısı, ózi ushın ayrıqsha dańǵaralı hádiyseler bar. Olar basqalar ushın, keleshek ushın biyik shoqqı hám dańǵaralı hádiyse bolıp xızmet ete ala ma, joq pa, ol jóninde óz waqtında oylaytuǵınlar shende-shen. Degen menen, sol biyik shoqqılar, sol dańǵaralı hádiyseler óz zamanlasların iyirip alǵa umtıldırsa, aqıllardı olay-bulay qozǵap teńseldirse, bás!
On toǵızınshı ásirdiń qırqınshı jıllarında islamnıń shıǵıstaǵı belgili shoqqılarınıń biri Xiywa xanlıǵına qarsı "Úsh júz alpıs áwliyeli qala" atanǵan Góne Úrgenishte ótkerilgen toylardıń dańqın belgileytuǵın bas jarıs - gúres payıtında, tamashagóyler kútpegen bir hádiyse júz berdi: qala átirapında jawırını jerge tiymey "Pil palwan" atanǵan palwan jıǵıldı. Buǵan jaǵasın uslap "Álhabbiz" demegenler shamalı. Tańlanıwdı kúsheytken jaǵday "Pil palwan"dı shalqasına salǵan jigittiń qarar kózge turpatınıń ápiwayılıǵı, jaslıǵı yamasa atınıń duyım jurtqa ele námálimligi ǵana emes, Ámiwdáryanıń ayaǵında, Aral teńiziniń balıǵın napaqa qılǵan az sanlı qaraqalpaq xalqınan shıqqanı boldı.
Ol, toy sáranjamınıń aldına barıp, mańlay terin qayta-qayta sıpırıw menen, bas bayraqqa qoyılǵan alayaq yawmıtını jetelep, ortadan shıǵıp baratır edi, ózi qatarlı bir túrkmen jigiti qaptallap kelip sıbırlandı:
- Jeńisiń qutlı bolsın, palwan! Oǵırı kúshli ekenseń! Ismiń kim?
- Ernazar.
- Yashullılar seni qaladan tez shıǵıp ketsin, dedi.
Ernazar "nege?" dep soraw ornına oǵan juwap moynın burdı.
- Ernazar, kóp qumırsqa birikse, hátte, arıslandı óltiredi. Sennen jıǵılǵan palwannıń tárepdarları qumırsqaday. Kórinip qashpa, quwadı. Namazlıger-namazshamda, óte elespesiz payıtta ket!
Ernazar onıń shın doslıq penen eskertip turǵanın sezdi de, bayraqqa alǵan atınıń erine qıstırıwlı aq súyek saplı qamshını alıp berdi:
- Mennen estelik. Atıń kim?
- Annamurat.
- Annamurat, qalańızda basqa elatlardan sayaxatshılar bar ma?
- Xiywada bar desedi.
- Seni maǵan jibergen doslarǵa, yashullılarǵa sálem aytarsań, kóriskenshe xosh.
Ernazardıń bul saparı awılınan shıqqandaǵı maqseti, Xiywa hám Góne Úrgenish qalalarına jáne bir barıp, olardıń ne ushın Xiywa, ne ushın Góne Úrgenish bolıp dańq shıǵarǵanın jetigirek biliw menen Xorezm shuqırındaǵı bul dańǵaralı qalaǵa basqa elatlardan kelgen sawdagerler, sayaxatshılar bolsa kóriw, ilajın tapsa, bazılar menen tillesiw, sóytip óz eliniń áddi-úddisine, hal-jaǵdayına oy jiberiw edi.
Minekey, tosınnan, toyǵa tap bolıp, arqası qozıp gúreske túskeni ózine payda bermedi, tez ketiwge májbúr.
Kún batıwǵa meyillenip, jas úlkenler namaz benen, basqalar keshki awqattıń ǵalma-ǵalı menen bánt waqıtta, Ernazar alayaq yawmıtını minip, óziniń atın jetegine alıp jolǵa tústi.
Túni menen tınbay segbir tartıp, kún shıǵa Xiywaǵa kirdi. Burınları kelip júrgenine qaramastan, shıq astında múlgigen qala oǵan hár qashanǵısınan da ájayıp, káramatlı hám kúshli kórindi, qalanıń batısınan kiretuǵın joldı kesip ótken kishkene japtıń kópirine mingen soń, artına bir qarap qoyıp, barlıq báleqadadan qutılǵanday, abırjıǵan kewli tınshıdı.
Qaramı ılashıqtay otın arqalaǵan birewdiń mańlayınan shıp-shıp teri tamshılap, qaptalınan únsiz ótip baratırǵanına kózi túsip óz-ózinen gúbirlendi: "Naysap, kútá kúshli qul eken. Usınday on mıń qulı bolǵanda pútkil qaraqalpaq eli awır miynetten qutılar, bayır edi..."
- Ha, jolawshı, assalamu áleykum!
Ernazar artına jalt burıldı. Músininen talıb-ilim ulamalarǵa megzes murtın qırdırıp, qara saqalın sulıwlap pardozlaǵan, otız-otız bes jaslardaǵı birew meshit tamannan kelip qalıptı. Ernazar onıń sálemin álik alıp óz gezegine sálem berdi.
- Qulǵa háwesińiz ketkenin ańladım, kim bolasız?
- Qaraqalpaq Ernazar palwan degenmen.
- Há, esitkenmen. Men Xorezmge kelgen túrkiy axunman.
Ernazar atınan túsip, onıń menen qayta sálemlesti.
- Ha, azamatsań, Ernazar. Sen tuwralı, sen baslaǵan aǵa biy tuwralı da esitkenmen.
- Qaydan?
- Xorezmniń duzın teń tatıp, Ámiwdáryanıń suwın bólisip iship otırıp qaraqalpaqlardı bilmew, hár bir xiywalı ushın gúlliy gúna.
- Qalaǵa bóten ellerden kelgen sizden basqa-ám bar ma?
- Ayrıqsha kimler qızıqtıradı?
- Orıslar bar ma?
- Túri-túsińnen hawlıqqanıń sezilip turıptı, qorqtıń ba?
- Bir basqa bir ólim bar, onnan qashıp qutılıw joq, biraq, xalqım ushın jaqsı-jaqsı niyetlerim bar, sol ushın jasaǵım keledi.
- Aqıllı jigitligińdi jańa gúbirlińnen-aq bayqadım. Írastan da, qaraqalpaqlarǵa kóp mıń qul kerek. Baxtıń bolsın, bul kópir kóp qaraqalpaq jigitlerine baxıt keltirgen.
- Qalayınsha? - dedi Ernazar bul sózshil adamǵa tań qalıp.
- Esitpegenbiseń? Bir jola siziń elden Mamıt, Sayıpnazar isimli eki jas jigit ákeleriniń ornına xan salıǵın ákiyatırǵanda, tap usı kópir ústinde shikárǵa baratırǵan xanǵa tap boladı. Isi erikken xan olardı irkip: "Qaraqalpaqlar bizge kim boladı?" degen soraw qoyadı. Sonda Mamıt: "Qaraqalpaqlar xan taxtınıń tuyaǵın kóteriwshi quralları" - deydi. Xan oylanbastan: "sen bala ruwıńa biyseń" - deydi. Sóytip, Sayıpnazarǵa qarap: "Hey bala, nendey taǵam mazalı?" - deydi. "Máyek mazalı", - deydi Sayıpnazar irkilmey. Xan úndemesten onı shikárǵa ertip ketedi. Eki kúnnen soń qaytıp kiyatırıp jáne usı kópirge kelgende xan: "Ne menen?" - deydi. Sayıpnazar "duz benen", deydi. Ullı xan onıń qatıqulaq dilwarlıǵın maqtap: "Sen-ám óz ruwıńa biyseń" - deydi.
Ol awıllasları Mamıt hám Sayıpnazardıń usılayınsha biy bolǵanı jóninde haqıyqatlıqtı burınnan bilse de, jańa esitkenge qusap, úlken kózleri menen kúlip, hayran qalǵan túr kórsetti.
- Axun aǵa, bir sorawıma juwap bere almadıńız?
- Shırayıńnan kóp nárselerdi ańlap turıppan, tamırıńdı kóreyin be?
Ernazar juwan bilegin túrinip oǵan usındı. Axun onıń júnli bileginiń ústine óziniń solıǵan geshirdey eki barmaǵın qoyıp únsiz tıńladı da:
- Uyıqlamaǵansań, - dedi. - Tamırıń kúshli soǵıp turıptı. Aytshı, inim, sen túsińde jalańash júreseń be?
- Bazda sonday boladı, bazda qollarımdı qanat qılıp aspanda ushıp-ám júremen.
- Seni keleshekte úlken baxıt kútip turıptı. Onıń ústine jas ǵana bir náwshe qız sırtıńnan ashıq.
Nayatıy shuqır bilimi bar axunlar káramat penen ishińdegini oqıydı, geyparaları japtıń suwın tersekeyine aǵızıp kórsetedi, degendi Ernazar kóp esitken edi. Hayran qalıp sharshaǵanı basıldı, uyqısı ashıldı.
- Ammo, - dedi axun onıń bileginen barmaqların almay. - Túsińde jalańashlıq jaman. Ya hayalıń ǵar, ya aǵayinleriń jek kórgeni.
Aǵayinleriniń unatpaytuǵını ıras. Hátte, ákesi Mırjıqtı onıń tuwısqan aǵası Aydos baba óltirgen. Házirgi "aǵa biy"di de onı ruwlasları ǵana onsha quwatlamaydı, kelinshegi Rabiybi bolsa Mamıt biydiń hayal ústine alıwǵa qolaylap júrgen qızı edi, sonlıqtan, Mamıttıń onı jaqtırmay, aǵa biyge óz toparınan jigit qostırmay qoyǵanınıń sebebi usınnan dep biletuǵın edi.
"Nelikten Rabiybi buzıq?.."
Ernazardıń shúy tóbesine batpan tas taslanǵanday, miyi abırjıp, oyları alǵaw-dalǵawlandı. Birese túrkiy axun menen tereńirek másláhátleskisi keldi, birese turǵan jerinde onıń moynın burap, kópirdiń astına tıǵıp ketkisi keldi.
Túrkiy axun kóp gidirmey:
- Adam balasına eń keregi: birinshi - tamaq, ekinshi - zayıbıńnıń pákligi, - dedi de jónine ketti.
Ernazardıń dizeleri qaltırap bunday nishterli jańalıq esitkenshe "Pil palwan"nıń adamları tárepinen óltirilgen anaǵurlım abzalıraq túyildi.
Júrek-bawırına záhár súykelegendey ashıp, eńsesi jańa ǵana ózi kórgen quldıń otını artılǵanday, atına zorǵa minip, salpawsıwı menen alǵa júrip, kelesi kósheniń bándirgisinen óte bergende, onıń atı aytılǵanday boldı, álle qanday tanıs dawıs jılamsıradı. Tek eles shıǵar dep únsiz ketip baratır edi, dawıs jáne esitildi. Gilt toqtap bir qaptalına qarasa, úsh adam onıń awıllası Qasım degen jigitti ortaǵa alıp, hár qaysısı bir túygishlep baratır. Ol birden asıǵıp, ústilerine dónip-aq qaldı. Qasımnıń bet-awızı ádewir-aq isipti.
- Ha, bul ne?
- Ernazar aǵa, mınalar meni talayjaq, - dedi Qasım jılamsırap. - Keshegi bazarǵa mal ákelip satıp, búgin baqqallardan ol-pul alayın dep azan menen shıqqanım, mınawlar tap boldı.
- Ótirik sóyleme! - dedi onı tutıwshılardıń biri. - Áy, qaraqalpaq, - dep ol Ernazarǵa murajat qıldı. - Sen araǵa túspe! Bul urı! Keshe bazarǵa salǵan sıyırın arzanlaw kórip men satıp alıp edim, ol mınaw kisiniki bolıp shıqtı.
- Awa, awa, - dedi ekinshisi. - Biz Ámiwdáryanıń jaǵasındaǵı elattanbız. Sıyırım joǵalǵan soń iz quwıp kelsem, mınaw kisi satıp aldım dep jetelep baratır. Tuttım.
- Eger maǵan quday berip qaraqalpaq urısınıń ózi tabılmaǵanda, pulımnan ayrılǵanım menen turmay, ózim urı boladı ekenmen.
- Ótirik, Ernazar aǵa, ótirik! - dep Qasım qayta jılamsıradı. - Bular sennen qorqıp maǵan jala jawıp atır. Sennen burın qaltamdı tintip atır edi.
Qasımnıń jılamsıraǵan dawısında álem haqıyqatlıǵı búrkenip atırǵanday, Ernazar birden qızıp, onı qorshaǵan úshewdiń shetinen qamshıǵa tuttı. Kúshli hám ashıwlı palwannıń qolındaǵı qamshıǵa tótepki bere almay úshewi úsh jaqqa serpilip qashtı.
- Mınaǵan min! - dep Ernazar jetegindegi attı Qasımǵa uslattı. - Qash!
Qasım basqa sózdiń basına barmay atqa pıshıqtay ǵarǵıp minip, aldı-artına qaramay arqaǵa qaray qustay ushtı.
Ernazar anaw úsh adamdı bir-birine qospay jáne qamshılap:
- Náletiy, jalaxorlar! - dedi de onsha asıqpay jónine kete berdi.
Qaratawdıń tusındaǵı Ámiwdárya qısnaǵınan atın júzdirip, quyrıǵına asılıp ótti. Arǵı jaǵada ózin basıp, quyashlamada keptirinip otırıp edi, uyqısızlıǵı, sharshaǵanlıǵı tula bedenin qursap buyıqtırdı. Kesh pesinde oyanıp kózin ashtı da taw ústinde álle kimlerdiń tasqa shaq-shuq balǵa urıp atırǵanın esitip, quwǵınshılar qamalaǵan eken degen pám menen ushıp-aq túrgeldi. Qarasa, tórt kisi tawdan tas qoparıp atır. Bir orıs adamı taxta ústine tas qıyqımların jayıp, álle qanday ájayıp ásbap penen úńilip, ara-tura bir nárselerdi qaǵazǵa jazıp otır. Ol atın jetelep solarǵa qaray júrdi.
Orıs adamı Ernazarǵa sıǵalańqırap, túr-túsinen uzaq joldan ashırqap hám álle nárseden qáweter menen albırańqırap kiyatırǵanın sezgendey, tas qoparıwshılar tamanǵa burılıp dawısladı:
- Ábdiraxman, túslik!
Orıs adamınıń ózbekshe sóylegeni Ernazardı quwanttı.
Tas qoparıwshılardan Ernazar qatarlı, keń jawırınlı, qara murtlı sulıwshıq jigit úsh ayaqlı oshaqqa mosı qazandı ildire sala ot jaǵıp jiberdi.
- Meniń atım Grushin, - dedi orıs adamı Ernazardıń joldaslarına enise almay únsiz otırǵanına shıdamay. - Ózbekshe Almurt dese de boladı, al seniń she?
- Ernazar qaraqalpaqpan.
- Ooo, júdá jaqsı. Qaraqalpaqlar haqqında kóp esitkenmen.
- Bul taslardan ne soǵıp atırsız?
- Házirshe, heshteńe, - dedi Grushin. - Tek izertlep kórip atırmız.
- Xan bile me?
- Xan maǵan mınaw jigitlerdi qosıp usı tawdı izertlewge ruqsat etti. Miynetimiz esh bolmay, altın gúmis yamasa shıramay tapsaq xanlıqqa payda, baylıǵı artadı.
- Dańq penen baylıq bar jerde qızǵanısh óte kúshli boladı-dá!
- Bizde qoy kóp jerdi qasqırdıń ózi tabadı deydi. Adamzattıń iygiligi ushın iste qoy bolıw jaramaydı.
Ernazar sózden utılıp, awqattan keyin olarǵa tas qoparıstı. Niyeti Grushin aytqan ya altın, ya gúmis, ya shıramay qalay tabılatuǵının kóriw edi. Qara terge shomılıp, keshke deyin tınbay qara tastan ot shıǵarıp balǵa ursa da, Grushin bir de tas qıyqımınan úmitli nárse barın ayta almadı. Keshte, ashıq aspandı túńlik qılıp juldızlardı kiyiz úziktiń tesikleri dep túsinip, taw ústinde ashıq hawada jelingen awqat, hámmesine shiyrin kórinip ayrıqsha ishtey arttırdı.
- Siz, qaraqalpaqlar tuwralı kóp esitkenmen degen edińiz? - dedi Ernazar awqat jelinip bolǵansha shıdamay.
- Az sanlı xalıqlar ózlerin mómin sanaydı, olar haqqında basqalar dım bilmeytuǵınday kóredi. Solay ǵoy-á.
Ernazardıń kózleri kúlip, maqullaw belgisi menen bas iyzedi.
- Men bul jaqqa shıǵarda Rossiya menen Orta Aziya xalıqlarınıń qarım-qatnasıqları haqqında biraz nárse oqıp, qatıqulaq qariyalardan-ám soraǵanman. Qaraqalpaqlar tuwralı gáp kóp. Bunnan jeti-segiz júz jıl burın babalarıńız "Chernıe klobuki" degen at penen Rossiyanıń shıǵıs shegarasın qorǵaǵan xalıqsız. Dáwir dawılı quwıp azayǵansız. Maǵan kútá qızıq kóringeni - bunnan sarras júz jılday ilgeri siziń xalıqtıń elshileri Maman batır degen sárdarınıń basshılıǵında ullı patsha Elizaveta Petrovnaǵa arza menen kelipti. Túsinesiz, patshalar, xanlar áweli óz taxtın oylaydı, tek aqıllısı ǵana óz ornın xalqınıń táǵdiri menen baylanıstırıp oylawǵa háreket qıladı. Patsha Elizaveta Petrovna Mamandı qabıl etken, qaraqalpaqlardı qolastına alatuǵını jóninde jarlıq-ám bergen. Biraq, saray ishindegi ádawattı basıp, taxtımdı qorǵayman dew menen bánt bolıp wádesin umıtqan sekilli.
Orıs adamınıń patshasın maqtamay, haqıyqatlıqtı aytqanı tıńlawshılardıń bárine unadı. Ásirese, Ernazardı kóbirek úyirdi...