Słownik geograficzny Królestwa Polskiego/Tom I/Bałta (powiat)

From Wikisource
Jump to navigation Jump to search


[ 96 ]Bałta powiat grani­czy na półn. z pow. olhopolskim, hajsyńskim i gub. kijow., na zach. z gub. besarabską i pow. olhopolskim, na połud. z gub. chersońską. Roz­ległość pow. bałckiego jest 140,17 mil kwadr. czyli 6782,5 wiorst kwadr. (792685 dzies.). Od Bałty do Bohopola i granicy kijowskiej gub. jest grunt po większej części płaski, od Bałty ku Dniestrowi skalisty. Nad rz. Kodymą i Sawranką miejscami są piaski a także nad Dniestrem i Bohem ziemia miejscami piaszczy­sta i kamyczkowata, w innych miejscach po­wiatu czarna i urodzajna. Powiat bałcki ma więcej stepowy charakter, mniej ma wód i cierpi na częste posuchy. Ludność powiatu: mężcz. 111,902, kob. 100,690; razem 221592, a zatem na jednę kwadr, milę przypada 1585 mk., na jednę wiorstę kwadr. 32,7; na jednego mieszkańca 3,57 dzies.; pow. bałcki jest więc najmniej zaludniony ze wszystkich pow. gub. podolskiej. Pod względem religii: prawosł. męź. 89855, kob. 87475: razem 177330; kat. męż. 2818, kob. 2738: razem 5556; izraelitów męż. 18427, kob. 18499: razem 36926; protestantów męż. 91, kob. 49: razem 140; sekciarzy męż. 769, kob. 886: razem 1655. Izraelitów posia­da więcej niż którykolwiek powiat gub. podol­skiej. Pod względem stanów: szlachty męż. 1080, kob. 1150: razem 2230; duchowieństwa męż 843, kob. 836: razem 1679; mieszczan męź. 18944, kob. 19479: razem 38423; włościan męż 83859, kob. 83651: razem 167510; róż­nych stanów męż. 7276, kob. 4574: razem 11850. W 1878 r. zawarto ślubów w m. Bałcie 210, a w pow. bałckim 2847. Urodzonych w m. Bałcie męź 456, kob. 299: razem 755; urodzo­nych w pow. bałckim męż. 5936, kob. 5458: razem 11394; zmarło w m. Bałcie męż. 283, kob. 167; razem 450; zmarło w pow. bałckim 4218, kob. 4020; razem 8238. A zatem liczba urodzonych w Bałcie wyższą jest od liczby zmarłych o 305, w pow. zaś o 3156. Pod względem używalności ziemi: pod zabudowa­niami, ogrodami, wygonami 72.622 dzies.; pod uprawnemi polami 11.382 dz.; pod lasem 61.662 dz.; pod błotami i wodami 37.316 dz. W roku 1878 zasiano pszenicy 102048 czetw., zebrano 544822; zasiano żyta 33101 cz., ze­brano 196953; owsa zasiano 35677 cz., sprzą­tnięto 178740; jęczmienia wysiano 28056 czet., zebrano 134055; hreczki wysiano 18704 czetw. a sprzątnięto 89370; kartofi wysadzono 18885 czetw., zebrano 72489 czet. W pow. bałckim liczą koni (w 1871 roku) 29220 aat., bydła 107305, owiec 122242, świń 75544. Fabryki w powiecie bałckim: Fabryk świec 10, pro-dukcya 9600 rs., zatr. 12 ludzi; fabryk łoju 4, produkcya 24300 rs., zatr. 21 ludzi; garbarń 6, prodtikcya 6100 rs., zatr. 16 ludzi; cukrownia 1, produkcya 100000 rs., zatr. 330 ludzi; go­rzelń 11 z produkcyą 635000 rs., zatr. 130 lu­dzi; browar 1 z produkcya 1500 rs., zatr. 2 lu­dzi; fabryka wód mineralnych 1 z produkcyą 1500 rs., zatrudnia 4 ludzi; fabryka tytuniu 1 z produkcyą 37000 rs., zatr. 20 ludzi; cegielni 8 z produkcyą 8600 rs., zatr. 22 ludzi; mły­nów pośledniejszych 2 z produkcyą 16500 rs., zatr. 14 ludzi; młynów parowych 8 z produk­cyą 41200 rs., zatr. 12 ludzi. Razem w pow. [ 97 ]bałckim fabryk 53, z produkcyą rs. 881300, zatrudniających 583 ludzi; reszta mieszkańców trudni się rolnictwem, żydzi handlem i dro­bnym przemysłem, ale i ci nawet w ostatnich czasach wzięli się do rolnictwa. Rzeki powia­tu są: Boh płynie przez środek powiatu; do niego wpadają w granicach pow. a) Sawranka, bierze początek w powiecie bałckim między Horodyszczem i Czarnominem, wpada pod mia­stem Sawraniem; przyjmuje Jałaniec na grun­tach wsi Jałaniec. b) Kodyma zaczyna się na gruntach m. Kodymy i na przestrzeni od Bał­ty do Koniecpola oddziela gub. podolską od chersońskej; wpada pod m. Koniecpolem. c) Sinica zaczyna się w gub. kijowskiej we wsi Sinicy (w pow. humańskim), płynie przez pow. bałcki, wpada do Bohu niżej wsi Sabatynówki. d) Mołdawka, wypływa w pow. bałckim pod wsią Mołdawką, wpada w Hołoskowie. e) Si­niucha płynie granicą pow. bałckiego i gub. chersońskiej od wsi Kogutówki do m. Bohopo­la, gdzie wpada do Bohu. Z prawej strony przyjmuje Jatrań, oddzielającą pow. bałcki od humańskiego, na przestrzeni od wsi Perehonki do Kogutówki. Dniestr płynie południowo-za­chodnią granicą — oddziela Podole od gub. bes­sarabskiej. Do niego wpada w gran. powiatu: a) Biełocz zaczyna się w pow. olhopolskim pod wsią Serbami, wpada do Dniestru w bał­ckim pow. między Biełoczą i Stroińcami. b) Mołokisz zaczyna się w pow. bałckim około wsi Łobuszny, wpada do Dniestru pod wsią Moło­kiszą, przyjmuje Suchy Mołokisz i Krutę około m. Krute. c) Rybnica zaczyna się pod wsią Słobodzieją w pow. bałckim, wpada do Dnie­stru pod m. Rybnicą przyjmuje z prawej stro­ny Suchą Rybnicę, z lewej Długą Kiełbaśnę około wsi Kiełbaśna i Długi Woronków. d) Jahorłyk wypływa w pow. bałckim w oko­licach wsi Honorata, oddziela gub. chersońską od podolskiej, przyjmuje z prawej strony rzeki Trościaniec przy wsi Dojban a zaczyna się we wsi Kulnej; do niej wpada rz. Mokra i Czarna. e) Wołodynka, mała rzeczka na granicy pow. olhopolskiego i bałckiego. Kolej odesko-ki­jowska przechodzi przez zachodnią część pow. bałckiego i na gruncie jego ma następujące sta­cye: w Kodymie, w Krutem, w Borszczach; z następnej zaś stacyi Birzuły odchodzi gałąź przez Bałte. do Elizawetgradu. Z rzeczy kopalnych ma tylko powiat: kamień wapienny, ciosowy, młyński, gips i glinę na fajans. De­kanat rz.-kat. (ob. wyżej). Cerkwi 178, syna­gog i meczetów 21, szkoła 2-klasowa w Bałcie; szkółki wiejskie powinny być przy gminach, lecz stoją, zwłaszcza latem, pustkami. Powiat bałcki dzieli się na 6 stanów, to jest zarządów policyjnych: Nestoito, Krute, Sawrań, Hołowaniewsk, Krzywe-Jezioro, Ludwinka. Gmin w pow. 24: Moszniaki, Perejma, Korytna, Baksza, Krute, Pisarzówka, Harmaki, Moło­kisz, Czarna, Woronków, Cybulówka, Sawrań, Józefpol, Piszczana, Daniłowa-Bałka, Tryduby, Wielki-Bobryk, Wielka Meczetna, Hołowa­niewsk, Werbówka, Trojany, Bohopol, Lipoweńskie, Trojanka. Jarmark, najznaczniejszy jest w Bałcie od 25 maja do 1 Czerwca, przy­wożą towarów na półtora miliona, sprzedają do 800000 rs. Najwięcej towary łokciowe, ko­nie i tabuny (dzikie). Drugi jarmark mniej­szy, zaczyna się 29 lipca, ciągnie się przez 3 dni, obrót jego do 150000 rs. W pow. bałc­kim jest 14 miasteczek i 228 wsi. Szpitali w Bałcie 3: miejski na 60 chorych, więzienny na 17 i żydowski; oprócz tego w pow. przy fa­bryce cukru w Borszczach szpital na kilku cho­rych. Herb powiatu: pół pola ornego i pół stepo­wego; środkiem ornego przechodzi wół. Dr. M.



Info icon 001.svg#licence info


Public domain
This work is in the public domain in the United States because it was first published outside the United States prior to January 1, 1925. Other jurisdictions have other rules. Also note that this work may not be in the public domain in the 9th Circuit if it was published after July 1, 1909, unless the author is known to have died in 1949 or earlier (more than 70 years ago).[1]

This work might not be in the public domain outside the United States and should not be transferred to a Wikisource language subdomain that excludes pre-1925 works copyrighted at home.


Ten utwór został pierwszy raz opublikowany przed dniem 1 stycznia 1925 r., i z tego względu w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej znajduje się w domenie publicznej. Utwór ten nadal może być objęty autorskimi prawami majątkowymi w innych państwach, i dlatego nie zaleca się przenoszenia go do innych projektów językowych.

PD-US-1923-abroad/PL Public domain in the United States but not in its source countries false false