Aṣṭādhyāyī 2
From Wikisource
[edit] adhyāya 2
2.1.1 samartháḥ pada-vidhíḥ
2.1.2 sUP ā́mantrite para=aṇgavát sváre
2.1.3 prā́k káḍārāt samāsáḥ
2.1.4 sahá sUP-ā
2.1.5 avyayī-bhāváḥ
2.1.6 ávyayam vibhákti-samīpá-samṛ́ddhi-vy-ṛ́ddhi-artha=abhāvá=atyayá-á-samprati-śabda-prādurbhāvá-paścā́t=yáthā=ā́nupūrvya-yaúgapadya-sā́dṛśya-sampátti-sā́kalya=antavacanéṣu
2.1.7 yáthā=á-sādṛ́ye
2.1.8 yā́vad avadhā́raṇe
2.1.9 sUP prátinā mātrā=arthé
2.1.10 akṣa-śalākā-saṃkhyāḥ páriṇā
2.1.11 vibhāṣā
2.1.12 ápa-pári-bahís=áñcavaḥ pañcamyā́
2.1.13 ā́Ṇ maryā́dāabhividhyóḥ
2.1.14 lákṣaṇena=abhí-prátī=ābhimukhye
2.1.15 ánur yat-samayā́
2.1.16 yásya ca=āyāmáḥ
2.1.17 tiṣṭhad-gú-prabhṛtīni ca
2.1.18 pāré mádhye ṣaṣṭhyā́ vā
2.1.19 saṃkhyā́ váṃśyena
2.1.20 nadī́bhiś ca
2.1.21 anya-padārthé ca saṃjñā́yām
2.1.22 tatpuruṣáḥ
2.1.23 dvigúś ca
2.1.24 dvitī́yā śritá=átīta=patitá-gatá=átyasta-prā́pta=ā́pannaiḥ
2.1.25 svayáṃ Kténa
2.1.26 kháṭvā kṣépe
2.1.27 sāmí
2.1.28 kālā́ḥ
2.1.29 atyanta-saṃyogé ca
2.1.30 tṛtī́yā tat-kṛtá=arthena guṇa-vácanena
2.1.31 pū́rva-sadṛ́śa-samá=ūná=artha-kalahá-nipuṇá-miśrá-ślakṣṇaiḥ
2.1.32 kartṛ́-káraṇe kṛ́tā bahulám
2.1.33 kṛ́tyair adhika=ārtha-vacané
2.1.34 ánnena vyáñjanam
2.1.35 bhakśyèṇa miśrīkáraṇam
2.1.36 caturthī tad-artha=artha-bali-hita-sukha-rakṣitaíḥ
2.1.37 pañcamī́ bhayéna
2.1.38 apetá=ápoḍha-muktá-patitá=apatrastaír alpaśáḥ
2.1.39 stoká=antiká-dūrá=artha-kṛcchrā́ṇi Kténa
2.1.40 saptamī́ śauṇḍaíḥ
2.1.41 siddhá-śuṣká-pakvá-bandhaíś ca
2.1.42 dhvā́ṇkṣeṇa kṣépe
2.1.43 kṛ́tyair ṛṇé
2.1.44 saṃjñā́yām
2.1.45 Kténa=aho-rātra=avayavā́ḥ
2.1.46 tátra
2.1.47 kṣépe
2.1.48 pā́tre-samita=ādayas=ca
2.1.49 pūrva-kālá=éka-sarvá-járat-purāṇá-náva-kévalāḥ samāná=dhikaraṇena
2.1.50 dík-saṃkhyé saṃjñā́yām
2.1.51 taddhita=arthá-uttara-padá-samāhāré ca
2.1.52 saṃkhyā́-pūrvo dvigúḥ
2.1.53 kutsitā́nai kútsanaiḥ
2.1.54 pāpá=aṇaké kutsitaíḥ
2.1.55 upamā́nāni sāmānaya-vacanaíḥ
2.1.56 upamitám vyāghrá=ābibhiḥ sāmānya=a-prayogé
2.1.57 viśéṣaṇam viśeṣyèṇa bahulám
2.1.58 pū́rva=ápara-prathamá-caramá-jaghanyà-samāná-mádhya-madhyamá-vīrā́ś ca
2.1.59 śréṇi=ādayaḥ kṛtá=ādibhiḥ
2.1.60 Kténa náÑ-viśiṣṭena=á-naÑ
2.1.61 sát=mahát-paramá=úttama=útkrṣṭ āḥ pūjyámanaiḥ
2.1.62 vṛndāraka-nāgá-kuñjaraiḥ pūjyámānam
2.1.63 katara-katamaú jāti-pari-praśné
2.1.64 kíṃ kṣépe
2.1.65 poṭā-yuvatí-stoká-katipayá-gṛṣṭí-dhenú-vaśā́-vehát-baṣkayaṇī-pravaktṛ́-śrótriya=adhyā́paka-dhūrtaír jā́tiḥ
2.1.66 praśaṃsā-vacanaiś ca
2.1.67 yúvā khalatí-palitá-valina-járatībhiḥ
2.1.68 kṛ́tya-túlya=ākhyā́ á-jātyā
2.1.69 várṇo várṇena
2.1.70 kumāráḥ śramaṇā=ādibhiḥ
2.1.71 cátuṣpādo garbhíṇyā
2.1.72 mayūra-vyaṃsaká=ādayaś ca
2.2.1 pū́rva=ápara=ádh ara=úttaram ekadeśínā=ka=dhikaráṇe
2.2.2 ardhám nápuṃsakam
2.2.3 dvitī́ya-tṛtī́ya-caturthá-túryāṇi anyatarásyām
2.2.4 prā́pta=ā́panne ca dvitī́yayā
2.2.5 kālā́ḥ partimāṇínā
2.2.6 náÑ
2.2.7 īṣát=á-kṛt-ā
2.2.8 ṣaṣṭhī́
2.2.9 yā́jaka=ādibhiś ca
2.2.10 ná nirdhā́raṇe
2.2.11 pū́raṇa-guṇá-súhita=artha-SAT=ávyaya-távya-samāná=dhikaraṇena
2.2.12 Kténa ca pūjā́yām
2.2.13 adhikaraṇa-vācínā ca
2.2.14 kármaṇi ca
2.2.15 tṛC=akābhyām kartári
2.2.16 kartári ca
2.2.17 nítyaṃ krīḍā́-jī́vikayoḥ
2.2.18 kú-gáti-prá=ādayaḥ
2.2.19 upapadám á-tiṆ
2.2.20 amā=evá=ávyayena
2.2.21 tṛtī́yā-prabhṛtīni=anyatárasyām
2.2.22 Ktvā́ ca
2.2.23 śéṣo bahuvrīhíḥ
2.2.24 ánekam anya-pada=arthé
2.2.25 saṃkhyáyā=ávyaya=/\ =asanna=ádūra=ádhika-saṃkhyā́ḥ saṃkhyéye
2.2.26 díṇ-nāmāny antarālé
2.2.27 tátra téna=idám iti sárūpe
2.2.28 téna sahá=iti tulya-yogé
2.2.29 ca=arthé dvaṃdváḥ
2.2.30 upasárjanam pū́rvam
2.2.31 rāja-dantá=ādiṣu páram
2.2.32 dvaṃdvé GHI
2.2.33 áC=adi=áT=antam
2.2.34 álpa=aC-taram
2.2.35 saptamī́-viśéṣaṇe bahvrīhaú
2.2.36 niṣṭhā́
2.2.37 vā=ā́hita=agni=ādiṣ u
2.2.38 káḍārāḥ karmadharāyé
2.3.1 ánabhihite
2.3.2 kármaṇi dvitī́yā
2.3.3 tṛtī́yā ca hos chándasi
2.3.4 antarā́=ántareṇa yukté
2.3.5 kālá=ádhvanor atyanta-saṃyogé
2.3.6 apavargé tṛtī́yā
2.3.7 saptamī́-pañcamyaú kāraka-madhyé
2.3.8 karmapravacanī́ya-yukte dvitī́yā
2.3.9 yásmād ádhikam yásya ca=īśvara-vácanam tátra saptamī́
2.3.10 pañcamī́=ápa-ā́Ṇ-pári-bhiḥ
2.3.11 pratinidhí-pratidā́ne ca yásmā́t
2.3.12 gaty-artha-karmaṇí dvitī́yā-caturthyaú ceṣṭā́yām án-adhvani
2.3.13 caturthī́ sampradā́ne
2.3.14 kriyā=arthā́=upapadasya ca kármaṇi stānínaḥ
2.3.15 túm-arthāt=ca bhāva-vácanāt
2.3.16 námas-svastí-svā́hā-svadhā́=álam=vá\ dsaṭ=ogāt=ca
2.3.17 manya-karmaṇí=án-ādare vibhāṣā=á-prāṇiṣu
2.3.18 kartṛ'-káraṇayos tṛtī́yā
2.3.19 sahá-yukte=á-pradhāne
2.3.20 yéna=aṇga-vikāráḥ
2.3.21 ittham-bhūta-laksaṇé
2.3.22 sáṃ-jñaḥ=anyatarásyām kármaṇi
2.3.23 hetaú
2.3.24 á-kartári=ṛṇé pañcamī́
2.3.25 vibhāṣā guṇé=á-striyām
2.3.26 ṣaṣṭhī́ hetu-prayogé
2.3.27 sarvanāmnas tṛtī́yā ca
2.3.28 apādā́ne pañcamī́
2.3.29 anyá=ārát=ítara=ṛté-dik-śabdá=ancÚ=uttarapada=ā́C=ā́hi-ukte
2.3.30 ṣaṣṭhī́=atas-artha-pratyayéna
2.3.31 enaPā dvitī́yā
2.3.32 pṛ́thak-vínā-nā́nā-bhis tṛtī́yā=nyatarásyām
2.3.33 káraṇe ca stoká=álpa-kṛcchrá-atipayásya á-sattva-vacanasya
2.3.34 dūrá=antiká=arthaiḥ ṣaṣṭhī́=nyatarásyām
2.3.35 dūra=antiká=arthebhyo dvitī́yā ca
2.3.36 saptamī́=adhikáraṇe
2.3.37 yásya ca bhāvéna bhāva-lakṣaṇám
2.3.38 ṣaṣṭhī́ ca=án-ādare
2.3.39 svāmí(n)=īśvará=/ adhipati-dāyādá-sākṣí(n)-pratibhū́-prásutaiś ca
2.3.40 ā́yukta-kúśalā́bhyām ca=āsevā́yām
2.3.41 yátas ca nirdhā́raṇam
2.3.42 pañcamī́ víbhakte
2.3.43 sādhú-nipuṇā́bhyām arcā́yāṃ saptamī́ á-prateḥ
2.3.44 prásita=utsukā́bhyām tṛtī́yā ca
2.3.45 nákṣatre ca luPi
2.3.46 prātipadika=arthá-liṇgá-parimā́ṇa-vácana-mātre prathamā́
2.3.47 sambódhane ca
2.3.48 sā́=ā́mantritam
2.3.49 ekavacanám saṃbúddhiḥ
2.3.50 ṣaṣṭhī́ śéṣe
2.3.51 jnáḥ=á-vid-arthasya káraṇe
2.3.52 ádhi=iK=artha-dáyA=ī́śām kármaṇi
2.3.53 kṛÑaḥ pratiyatné
2.3.54 rujā́=arthānām bhāva-vácanānām á-jvareḥ
2.3.55 āśíṣi nā́thaḥ
2.3.56 jāsí-ni-pra-haṇÁ-nāṭa-krātha-piṣāṃ hiṃsā́yām
2.3.57 vy-avá-hṛ-páṇoḥ sám-arthayoḥ
2.3.58 dívas tád-arthasya
2.3.59 vibhāṣā=upasárge
2.3.60 dvitī́yā brāhmáṇé
2.3.61 préṣya-bruvor háviṣo devatā-sampradāné
2.3.62 caturthy-arthé bahulám chándasi
2.3.63 yajeś ca káraṇe
2.3.64 kṛtvas=artha-prayogé kālé=adhikáraṇe
2.3.65 kartṛ́-kármaṇoḥ kṛ́t-i
2.3.66 ubhaya-prāptaú kármaṇi
2.3.67 Ktásya ca vartamāné
2.3.68 adhikarana-vācínaś ca
2.3.69 ná la=ú=uka-ávyaya-niṣṭhā́-KHáL-rtha-tṚNām
2.3.70 aka=inór bhaviṣyád=ā́dhamarṇyáyoḥ
2.3.71 kṛ́tyānāṃ kartári vā
2.3.72 túlya=arthair a-tulā́=upamā́bhyāṃ tṛtī́yā=anyatarásyām
2.3.73 caturthī́ ca=āśíṣi=āyuṣyà-madrá-bhadrá-kúśala-sukhá=ártha-hitaíḥ
2.4.1 dvigúr ekavacanám
2.4.2 dvaṃdváś ca prāṇí(n)-tū́rya-sénā=ṇgā́nām
2.4.3 anuvādé cáraṇānām
2.4.4 adhvaryu-kratúr á-napuṃsakam
2.4.5 adhyayanatáḥ=á-vi-pra-kṛṣṭa=ākhyānām
2.4.6 jā́tir á-prāṇinām
2.4.7 víśiṣṭa-liṇgo nadī́ deśáḥ=á-grāmāḥ
2.4.8 kṣudra-jantávaḥ
2.4.9 yéṣāṃ ca viródhaḥ śā́śvatikaḥ
2.4.10 śūdrā́ṇām ánirvasitānām
2.4.11 gavāśvá-prabhṛtīni ca
2.4.12 vibhāṣā vṛkṣá-mṛgá-tṛ́ṇa-dhānyà-vyáñjana-paśú-śakúni-aśva-vaḍavá-pūrvāpará=adharottarā́ṇ\ =am
2.4.13 viprátiṣiddhaṃ ca=án-adhi-karaṇa-vāci
2.4.14 ná dadhi-payá=ādīni
2.4.15 adhikaraṇa=etāvattvé ca
2.4.16 vibhāṣā samīpé
2.4.17 sá nápuṃsakam
2.4.18 avyayībhāváś ca
2.4.19 tatpurusáḥ=á-naÑ-karmadhārayaḥ
2.4.20 saṃjñā́yāṃ kanthā=uśīnareṣu
2.4.21 upajñā=upakrámaṃ tad-ādi=ācikhyāsā́yām
2.4.22 chāyā́ bā́hulye
2.4.23 sabhā́ rā́ja(n)=a-manuṣyá-pūrvā
2.4.24 á-śālā ca
2.4.25 vibhāṣā sénā-súrā-chāyā́-sā́lā-nísā́nām
2.4.26 paravát=liṇgám dvaṃdvá-tatpuruṣáyoḥ
2.3.27 pūrvavát=áśva-vaḍavau
2.4.28 hemanta-śiśiraú=aho-rātré ca=chándasi
2.4.29 rātrá=ahná=ah/_ aḥ púṃsi
2.4.30 ápathaṃ nápuṃsaksm
2.4.31 ardharcā́ḥ púṃsi ca
2.4.32 idámaḥ=anvādeśé=aŚ=/ anudāttas tṛtī́yā=ādau
2.4.33 etádas tra-tasós tra-tasaú ca=ánudāttau
2.4.34 dvitīyā-Tā=ós-su=enaḥ
2.4.35 ā́rdha-dhātuke
2.4.36 ado jagdhir LyaP ti K-IT-i
2.4.37 lUṆ-saNor ghasḶ
2.4.38 GHaÑ-áPoś ca
2.4.39 bahulám Chándasi
2.4.40 lIṬy anyatarásyām
2.4.41 veÑo vayiḥ
2.4.42 hano vadhá lIṆ-i
2.4.43 lUṆ-i ca
2.4.44 ātmanepadéṣu=anyatarásyām
2.4.45 iṆo gā lUṆ-i
2.4.46 Ṇaú gamir á-bodhane
2.4.47 saN-i ca
2.4.48 iṆ-aś ca
2.4.49 gāṆ lIṬ-i
2.4.50 vibhāṣā lUṆ-lṚṆ-oḥ
2.4.51 Ṇaú ca saN=CaṆ-oḥ
2.4.52 aster bhū́ḥ
2.4.53 bruvo vaci-ḥ
2.4.54 cakṣiṆaḥ khyāÑ
2.4.55 vā lIṬ-i
2.4.56 ájer vī=á-GHaÑ-aP-oḥ
2.4.57 vā yau
2.4.58 Ṇyá-kṣatríya-ārṣá-Ñ-IT-o yū́ni luK=áṆ-iÑ-oḥ
2.4.59 pailá=ādibhyas=ca
2.4.60 iÑ-aḥ prā́c-ām
2.4.61 ná taúlvali-bhyaḥ
2.4.62 tad-rājásya bahúṣu téna=evá=ástriyām
2.4.63 yaska=ādibhyo gotré
2.4.64 yaÑ-aÑ-oś ca
2.4.65 átri-bhṛ́gu-kútsa-vásiṣṭha-gótama=áṇgirobhyaś ca
2.4.66 bahu=áCaḥ=iÑ-aḥ prācya-bharatéṣu
2.4.67 ná gopáv-ana=ādibhyah
2.4.68 tiká-kitavá=ādibhyo dvaṃdvé
2.4.69 úpaka=ādibhyaḥ=anyatarásyām á-dvaṃdve
2.4.70 āgastyá-kaúṇḍinyay-or agásti-kuṇḍináC
2.4.71 suPo dhā́tu-prātipadikáy-oḥ
2.4.72 adi-prabhṛtíbhyaḥ ŚaP-aḥ
2.4.73 bahulám chándasi
2.4.74 yáṆ-aḥ=áCi ca
2.4.75 ju-hó-ti=ādibhyaḥ Śluḥ
2.4.76 bahuláṃ chándasi
2.4.77 gā́ti-sthā-GHU-pā-bhū́-yaḥ siC-aḥ parasmaipadéṣu
2.4.78 vibhāṣā ghrā-dheṬ-śā=chā-saḥ
2.4.79 tán=ādibhyaḥ=ta-thā́s-oḥ
2.4.80 mántre ghása-hvara-ṇaśÁ-vṛ-dahÁ=āT-vṛc-kṛ-gami-jani-bhyo lEḥ
2.4.81 āmaḥ
2.4.82 ávyayāt=āP-sUP-aḥ
2.4.83 ná=avyayībhāvā́t=aTaḥ=am tu=á-pañcamyāḥ
2.4.84 tṛtī́yā-saptamyór bahulám
2.4.85 lUṬ-aḥ prathamá-sya Ḍā-rau-ras-aḥ
[edit] संबंधित कड़ियाँ
- मुखपृष्ठं:संस्कृत
- अष्टाध्यायी
- Astadhyayi (Wikipedia)
- संस्कृत: अष्टाध्यायी (पाणिनि)
- English: Pāṇini's Aṣṭādhyāyī
- Deutsch: Panini
- Česky: Pánini