बृहदारण्यक उपनिषद्
From Wikisource
॥ बृहदारण्यकोपनिषत् ॥
ch1
ch1 = hbM 10.6.4.1 = hbk16.3.1.1-2
pMk1
उषा' वा' अ' श्वस्य मे' ध्यस्य शि' रः, सू' र्यश्च' क्षुः वा' तः प्राणो' , व्या' त्तमग्नि' र्वैश्वानर' ः, संवत्सर' आत्मा' श्वस्य मे' ध्यस्य द्यौ' ष् पृष्ठ' म् अन्त' रिक्षमुद' रं, पृथिवी' पाजस्य' ं, दि' शः पार्श्वे' , अवान्तरदि' शः प' र्शव, ऋत' वो' ऽङ्गानि, मा' साश्चार्धमासा' श्च प' र्वाणि अहोरात्रा' णि प्रतिष्ठा' , न' क्षत्राण्य' स्थीनि, न' भो माँसा' नि ऊ' वध्यँ सि' कताः, सि' न्धवो गु' दा, य' कृच्च क्लोमा' नश्च प' र्वता, ओ' षधयश्च व' नस्प' तयश्च लो' मानि उद्य' न्पूर्वार्धो' , निम्लो' चङ्जघनार्धो' , य' द्विजृम्भते, त' द्वि' द्योतते, य' द्विधूनुते' , त' त्स्तनयति, य' न्मे' हति, त' द्वर्षति, वा' गेवा' स्य वा' क् ॥ pMk2 अ' हर्वा' अ' श्वं पुर' स्तान्महिमा' न्वजायत, त' स्य पू' र्वे समुद्रे' यो' नी; रा' त्रिरेनं पश्चा' न्महिमा' न्वजायत, त' स्या' परे समुद्रे' यो' निः एतौ' वा' अ' श्वं महिमा' नावभि' तः स' म्बभूवतुः ॥ ह' यो भूत्वा' देवा' न' वहद् वाजी' गन्धर्वा' न् अर्वा' सुरान् अ' श्वो मनुष्या' न्त् ॥ समुद्र' एवा' स्य ब' न्धुः, समुद्रो' यो' निः ॥ ch2 = hbM 10.6.5.1-3 = hbk16.3.2.1-7 pMk1 नै' वे' ह' कि' ं चना' ग्र आसीन् ॥ मृत्यु' नैवे' द' मा' वृतमासीदशनाय' याशनाया' हि' मृत्यु' ः ॥ त' न्म' नोऽकुरुतात्मन्वी' स्यामि' ति ॥ सो' ऽर्चन्नचरत् ॥ त' स्या' र्चत आ' पोऽजायन्ता' र्चते वै' मे क' मभूदि' ति ॥ त' देवा' र्क्य' स्यार्कत्व' ं ॥ क' ँ ह वा' अस्मै भवति, य' एव' मेत' दर्क्य' स्यार्कत्व' ं वे' द ॥ pMk2 आ' पो वा' अर्क' ः ॥ त' द्य' दपा' ँ श' र आ' सीत् त' त्स' महन्यत, सा' पृथिव्य' भवत् ॥ त' स्यामश्राम्यत् ॥ त' स्य श्रान्त' स्य तप्त' स्य ते' जो र' सो नि' रवर्तताग्नि' ः ॥ pMk3 स' त्रेधा' त्मा' नं व्य' कुरुतादित्य' ं तृती' यं, वायु' ं तृती' यँ ॥ स' एष' प्राण' स् त्रेधाविहित' ः ॥ त' स्य प्रा' ची दि' क्षि' रोऽसौ' चासौ' चेर्मा' उ अ' थास्य प्रती' ची दि' क्पु' च्छम् असौ' चासौ' च सक्थ्यौ' ; द' क्षिणा चो' दीची च पार्श्वे' , द्यौ' ष् पृष्ठ' म् अन्त' रिक्षमुद' रम् इय' मु' रः, स' एषो' ऽप्सु' प्र' तिष्ठितो ॥ य' त्र क्व' चै' ति, त' देव' प्र' तितिष्ठत्य् एव' ं विद्वा' न् ॥ pMk4 सो' ऽकामयतः द्विती' यो म आत्मा' जायेते' ति ॥ स' म' नसा वा' चं मिथुन' ँ स' मभवदशनाया' ं मृत्यु' ः ॥ त' द्य' द्रे' त आ' सीत् स' संवत्सरो' ऽभवन् ॥ न' ह पुरा' त' तः संवत्सर' आस ॥ त' मेता' वन्तं काल' मबिभर्या' वान्त्संवत्सर' ः ॥ त' मेता' वतः काल' स्य पर' स्तादसृजत ॥ त' ं जात' मभिव्या' ददात्; स' भा' णकरोत् सै' व' वा' गभवत् ॥ pMk5 स' ऐक्षतः य' दि वा' इम' मभिमँस्ये' , क' नीयो' ऽन्नं करिष्य इ' ति ॥ स' त' या वाचा' ते' नात्म' नेद' ँ स' र्वमसृजत, य' दिद' ं कि' ङ्च' र्चो य' जूँषि सा' मानि छ' न्दाँसि यज्ञा' न्प्रजा' ं पशू' न्त् ॥ स' य' द्-यदेवा' सृजत, त' त्-तद' त्तुमध्रियत ॥ स' र्वं वा' अत्ती' ति, त' द' दितेरदितित्व' ँ ॥ स' र्वस्यात्ता' भवति, स' र्वमस्या' न्नं भवति, य' एव' मेत' द' दितेरदितित्व' ं वे' द ॥ pMk6 सो' ऽकामयतः भू' यसा यज्ञे' न भू' यो यजेये' ति ॥ सो' ऽश्राम्यत् स' त' पोऽतप्यत ॥ त' स्य श्रान्त' स्य तप्त' स्य य' शो वीर्य' मु' दक्रामत् ॥ प्राणा' वै' य' शो वीर्य' ं ॥ त' त्प्राणे' षू' त्क्रान्तेषु श' रीरँ श्व' यितुमध्रियत; त' स्य श' रीर एव' म' न आसीत् ॥ pMk7 सो' ऽकामयतः मे' ध्यं म इद' ँ स्याद् आत्मन्व्य' ने' न स्यामि' ति ॥ त' तो' ऽश्वः स' मभवद् ॥ य' द' श्वत् त' न्मे' ध्यमभूदि' ति ॥ त' देवा' श्वमेध' स्याश्वमेधत्व' म् ॥ एष' ह वा' अश्वमेध' ं वेद, य' एनमेव' ं वे' द ॥ pM8/k7 त' म' नवरुध्येवामन्यत ॥ त' ँ संवत्सर' स्य पर' स्तादात्म' न आ' लभत, पशू' न्देव' ताभ्यः प्र' त्यौहत् ॥ त' स्मात्सर्वदेवत्य' ं प्रो' क्षितं प्राजापत्य' मा' लभन्त ॥ एष' वा' अश्वमेधो' य' एष' त' पति; त' स्य संवत्सर' आत्मा' य' मग्नि' रर्क' ः त' स्येमे' लोका' आत्मा' नः ॥ ता' वेता' वर्काश्वमेधौ' , सो' पु' नरे' कैव' देव' ता भवति, मृत्यु' रेवा' प पुनर्मृत्यु' ं जयति, नै' नं मृत्यु' राप्नोति, मृत्यु' रस्यात्मा' भवति स' र्वमा' युरेति एता' सां देव' तानामे' को भवति, य' एव' ं वे' द ॥ ch3 = hbM 14.4.1.1-33 = hbk16.3.3.1-23 pMk1 द्वया' ह प्राजापत्या' , देवा' श्चा' सुराश्च ॥ त' तः कानीयसा' एव' देवा' , ज्यायसा' अ' सुराः ॥ त' एषु' लोके' ष्वस्पर्धन्त ॥ pMk2 ते' ह देवा' ऊचुः ह' न्ता' सुरान्यज्ञ' उद्गीथे' नात्य' यामे' ति ॥ pM3/k2 ते' ह वा' चमूचुः त्व' ं न उ' द्गाये' ति ॥ त' थे' ति ॥ ते' भ्यो वा' गु' दगायद् ॥ यो' वाचि' भो' गस् त' ं देवे' भ्य आ' गायद् य' त्कल्या' णं व' दति त' दात्म' ने ॥ ते' ऽविदुः अने' न वै' न उद्गात्रा' त्येष्यन्ती' ति ॥ त' मभिद्रु' त्य पाप्म' नाविध्यन्त् ॥ स' य' ः स' पाप्मा' य' देवे' द' म' प्रतिरूपं व' दति, स' एव' स' पाप्मा' ॥ pM4/k3 अ' थ ह प्राण' मूचुः त्व' ं न उ' द्गाये' ति ॥ त' थे' ति ॥ ते' भ्यः प्राण' उ' दगायद् ॥ य' ः प्राणे' भो' गस् त' ं देवे' भ्य आ' गायद् य' त्कल्या' णं जि' घ्रति त' दात्म' ने ॥ ते' ऽविदुः अने' न वै' न उद्गात्रा' त्येष्यन्ती' ति ॥ त' मभिद्रु' त्य पाप्म' नाविध्यन्त् ॥ स' य' ः स' पाप्मा' य' देवे' द' म' प्रतिरूपं जि' घ्रति, स' एव' स' पाप्मा' ॥ pM5/k4 अ' थ ह च' क्षुरूचुः त्व' ं न उ' द्गाये' ति ॥ त' थे' ति ॥ ते' भ्यश्च' क्षुरु' दगायद् ॥ य' श्च' क्षुषि भो' गस् त' ं देवे' भ्य आ' गायद् य' त्कल्या' णं प' श्यति त' दात्म' ने ॥ ते' ऽविदुः अने' न वै' न उद्गात्रा' त्येष्यन्ती' ति ॥ त' मभिद्रु' त्य पाप्म' नाविध्यन्त् ॥ स' य' ः स' पाप्मा' य' देवे' द' म' प्रतिरूपं प' श्यति, स' एव' स' पाप्मा' ॥ pM6/k5 अ' थ ह श्रो' त्रमूचुः त्व' ं न उ' द्गाये' ति ॥ त' थे' ति ॥ ते' भ्यः श्रो' त्रमु' दगायद् ॥ य' ः श्रो' त्रे भो' गस् त' ं देवे' भ्य आ' गायद् य' त्कल्या' णँ शृणो' ति त' दात्म' ने ॥ ते' ऽविदुः अने' न वै' न उद्गात्रा' त्येष्यन्ती' ति ॥ त' मभिद्रु' त्य पाप्म' नाविध्यन्त् ॥ स' य' ः स' पाप्मा' य' देवे' द' म' प्रतिरूपँ शृणो' ति, स' एव' स' पाप्मा' ॥ pM7/k5 अ' थ ह म' न ऊचुः त्व' ं न उ' द्गाये' ति ॥ त' थे' ति ॥ ते' भ्यो म' न उ' दगायद् ॥ यो' म' नसि भो' गस् त' ं देवे' भ्य आ' गायद् य' त्कल्या' णँ सङ्कल्प' यति त' दात्म' ने ॥ ते' ऽविदुः अने' न वै' न उद्गात्रा' त्येष्यन्ती' ति ॥ त' मभिद्रु' त्य पाप्म' नाविध्यन्त् ॥ स' य' ः स' पाप्मा' य' देवे' द' म' प्रतिरूपँ सङ्कल्प' यति, स' एव' स' पाप्मै' व' मु ख' ल्वेता' देव' ताः पाप्म' भिरु' पासृजन्न् एव' मेनाः पाप्म' नाविध्यन् ॥ pM8/k7 अ' थ हेम' मासन्य' ं प्राण' मूचुः त्व' ं न उ' द्गाये' ति ॥ त' थे' ति ॥ ते' भ्य एष' प्राण' उ' दगायत् ॥ ते' ऽविदुः अने' न वै' न उद्गात्रा' त्येष्यन्ती' ति ॥ त' मभिद्रु' त्य पाप्म' नाविव्यत्सन्त् ॥ स' य' था' श्मानमृत्वा' लोष्टो' विध्व' ँसेतैव' ँ हैव' विध्व' ँसमाना वि' ष्वङ्चो वि' नेशुः ॥ त' तो देवा' अ' भवन् प' रा' सुरा ॥ भ' वत्य् आत्म' ना, प' रास्य द्विष' न्भ्रा' तृव्यो भवति, य' एव' ं वे' द ॥ pM9/k8 ते' होचुः क्व' नु सो' ऽभूद् यो' न इत्थ' म' सक्ते' ति ॥ अय' मास्ये' ऽन्त' रि' ति, सो' ऽया' स्य; आङ्गिरसो' , अङ्गानाँ हि' र' सः ॥ pM10/k9 सा' वा' एषा' देव' ता दू' र्ना' म, दूर' ँ ह्य' स्या मृत्यु' ः ॥ दूर' ँ ह वा' अस्मा' न्मृत्यु' र्भवति, य' एव' ं वे' द ॥ pM11/k10 सा' वा' एषा' देव' तैता' सां देव' तानां पाप्मा' नं मृत्यु' मपह' त्य, य' त्रासा' ं दिशा' म' न्तः त' द्गमया' ं चकार, त' दासां पाप्म' नो विन्य' दधात् ॥ त' स्मान्न' ज' नमियान् ना' न्तमियान् ने' त्पाप्मा' नं मृत्यु' मन्ववा' यानी' ति ॥ pM12/k11 सा' वा' एषा' देव' तैता' सां देव' तानां पाप्मा' नं मृत्यु' मपह' त्या' थैना मृत्यु' म' त्यवहत् ॥ pM13/k12 सा' वै' वा' चमेव' प्रथमा' म' त्यवहत् ॥ सा' यदा' मृत्यु' मत्य' मुच्यत, सो' ऽग्नि' रभवत्; सो' ऽय' मग्नि' ः प' रेण मृत्यु' म' तिक्रान्तो दीप्यते ॥ pM14/k13 अ' थ प्राण' म' त्यवहत् ॥ स' यदा' मृत्यु' मत्य' मुच्यत, स' वायु' रभवत्; सो' ऽय' ं वायु' ः प' रेण मृत्यु' म' तिक्रान्तः पवते ॥ pM15/k14 अ' थ च' क्षुर' त्यवहत् ॥ त' द्यदा' मृत्यु' मत्य' मुच्यत, स' आदित्यो' ऽभवत्; सो' ऽसा' वादित्य' ः प' रेण मृत्यु' म' तिक्रान्तस् तपति ॥ pM16/k15 अ' थ श्रो' त्रम' त्यवहत् ॥ त' द्यदा' मृत्यु' मत्य' मुच्यत, ता' दि' शोऽभवन्; ता' इमा' दि' शः प' रेण मृत्यु' म' तिक्रान्ताः ॥ pM17/k16 अ' थ म' नो' ऽत्यवहत् ॥ त' द्यदा' मृत्यु' म' त्यमुच्यत, स' चन्द्र' मा अभवत्; सो' ऽसौ' चन्द्र' ः प' रेण मृत्यु' म' तिक्रान्तो भाति ॥ एव' ँ ह वा' एनमेषा' देव' ता मृत्यु' म' तिवहति, य' एव' ं वे' द ॥ pM18/k17 अ' थात्म' नेऽन्ना' द्यमा' गायद् ॥ य' द्धि' कि' ङ्चा' न्नमद्य' ते, अने' नैव' त' दद्य' त; इह' प्र' तितिष्ठति ॥ pM19/k18 ते' देवा' अब्रुवन्न् एता' वद्वा' इद' ँ स' र्वं य' द' न्नं, त' दात्म' न आ' गासीः अ' नु नोऽस्मि' न्न' न्न आ' भजस्वे' ति ॥ ते' वै' माभिस' ंविशते' ति ॥ त' थे' ति ॥ त' ँ समन्त' ं परिण्य' विशन्त ॥ त' स्माद्य' दने' ना' न्नम' त्ति, ते' नैता' स् तृप्यन्ति ॥ एव' ँ ह वा' एनँ स्वा' अभिस' ंविशन्ति, भ' र्ता स्वा' नाँ श्रे' ष्ठः पुरएता' भवत्यन्नादो' ऽधिपतिः य' एव' ं वे' द ॥ pM20/k18 य' उ हैवंवि' दँ स्वे' षु प्रतिप्रति' र्बु' भूषति, न' हैवा' लं भार्ये' भ्यो भवति अ' थ य' एवै' त' म' नुभवति, यो' वैत' म' नु भार्या' न्बु' भूर्षति, स' हैवा' लं भार्ये' भ्यो भवति ॥ pM21/k19 सो' ऽया' स्य आङ्गिरसो' , अङ्गानाँ हि' र' सः ॥ प्राणो' वा' अ' ङ्गानाँ र' सः ॥ प्राणो' हि' वा' अ' ङ्गानाँ र' सः त' स्माद्य' स्मात्क' स्माच्चा' ङ्गात्प्राण' उत्क्रा' मति, त' देव' त' च्छुष्यति एष' हि' वा' अ' ङ्गानाँ र' सः ॥ pM22/k20 एष' उ एव' बृहस्प' तिः वा' ग्वै' बृहती' , त' स्या एष' प' तिः त' स्मादु बृहस्प' तिः ॥ pM23/k21 एष' उ एव' ब्र' ह्मणस्प' तिः वा' ग्वै' ब्र' ह्म, त' स्या एष' प' तिः त' स्मादु ब्र' ह्मणस्प' तिः ॥ pM24/k22 एष' उ एव' सा' म; वा' ग्वै' सा' मैष' सा' चा' मश्चे' ति, त' त्सा' म्नः सामत्व' ं ॥ य' द्वेव' सम' ः प्लु' षिणा, समो' मश' केन, समो' नागे' न, सम' एभि' स् त्रिभि' र्लोकै' ः, समो' ऽने' न स' र्वेण, त' स्माद्वेव' सा' माश्नुते' सा' म्नः सा' युज्यँ सलोक' तां, य' एव' मेत' त्सा' म वे' द ॥ pM25/k23 एष' उ वा' उद्गीथ' ः ॥ प्राणो' वा' उ' त् प्राणे' न ही' द' ँ स' र्वमु' त्तब्धं ॥ वा' गेव' गी' थो' च्च गी' था चे' ति, स' उद्गीथ' ः ॥ pM26/k24 त' द्धा' पि ब्रह्मदत्त' श्चैकितानेयो' रा' जानं भक्ष' यन्नुवाचाय' ं त्य' स्य रा' जा मूर्धा' नं वि' पातयताद् य' दितो' ऽया' स्य आङ्गिरसो' ऽन्ये' नोद' गायदि' ति ॥ वाचा' च ह्य् ए' व' स' प्राणे' न चोद' गायदि' ति ॥ pM27/k25 त' स्य हैत' स्य सा' म्नो य' ः स्व' ं वे' द, भ' वति हास्य स्व' ं ॥ त' स्य वै' स्व' र एव' स्व' ं ॥ त' स्मादा' र्त्विज्यं करिष्य' न्वाचि' स्व' रमिच्छेत, त' या वाचा' स्व' रसम्पन्नया' र्त्विज्यं कुर्यात् ॥ त' स्माद्यज्ञे' स्व' रवन्तं दि' दृक्षन्त एवा' थो य' स्य स्व' ं भ' वति ॥ भ' वति हास्य स्व' ं, य' एव' मेत' त्सा' म्नः स्व' ं वे' द ॥ pM28/k26 त' स्य हैत' स्य सा' म्नो य' ः सुव' र्णं वे' द, भ' वति हास्य सुव' र्णं ॥ त' स्य वै' स्व' र एव' सुव' र्णं ॥ भ' वति हास्य सुव' र्णं, य' एव' मेत' त्सा' म्नः सुव' र्णं वे' द ॥ pM29/k27 त' स्य हैत' स्य सा' म्नो य' ः प्रतिष्ठा' ं वे' द, प्र' ति ह तिष्ठति ॥ त' स्य वै' वा' गेव' प्रतिष्ठा' , वाचि' हि' ख' ल्वेष' एत' त्प्राण' ः प्र' तिष्ठितो गीय' ते' , अन्न इ' त्य् उ है' क आहुः ॥ pM30/k28 अ' था' तः प' वमानानामेवा' भ्यारोह' ः ॥ स' वै' ख' लु प्रस्तोता' सा' म प्र' स्तौति ॥ स' य' त्र प्रस्तुया' त् त' देता' नि जपेद् अ' सतो मा स' द्गमय त' मसो मा ज्यो' तिर्गमय, मृत्यो' र्मामृतं गमये' ति ॥ pM31/k28 स' य' दा' हा' सतो मा स' द्गमये' ति, मृत्यु' र्वा' अ' सत् स' दमृतम् मृत्यो' र्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वि' त्य् एवै' त' दाह ॥ pM32/k28 त' मसो मा ज्यो' तिर्गमये' ति, मृत्यु' र्वै' त' मो, ज्यो' तिरमृतम् मृत्यो' र्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वि' त्य् एवै' त' दाह ॥ मृत्यो' र्मामृतं गमये' ति, ना' त्र तिरो' हितमिवास्ति ॥ pM33/k28 अ' थ या' नी' तराणि स्तोत्रा' णि, ते' ष्वात्म' नेऽन्ना' द्यमा' गायेत्; त' स्मादु ते' षु व' रं वृणीत, य' ं का' मं काम' येत, त' ँ ॥ स' एष' एवंवि' दुद्गाता' त्म' ने वा य' जमानाय वा य' ं का' मं काम' यते, त' मा' गायति ॥ त' द्धैत' ल् लोकजि' देव' , न' हैवा' लोक्य' ताया आशा' स्ति, य' एव' मेत' त्सा' म वे' द ॥ ch4 = hbM 14.4.2.1-31 = hbk16.3.4.1-17 pMk1 आत्मै' वे' द' म' ग्र आसीत्पु' रुषविधः ॥ सो' ऽनुवी' क्ष्य ना' न्य' दात्म' नोऽपश्यत् ॥ सो' ऽह' मस्मी' त्य' ग्रे व्या' हरत् ॥ त' तोऽहंना' माभवत् ॥ त' स्माद' प्य् एत' र्ह्य् आ' मन्त्रितोः अह' मय' मि' त्य् एवा' ग्र उक्त्वा' थान्य' न्ना' म प्र' ब्रूते य' दस्य भ' वति ॥ pM2/k1 स' य' त्पू' र्वोऽस्मात्स' र्वस्मात्स' र्वान्पाप्म' न औ' षत् त' स्मात्पु' रुष ॥ ओ' षति ह वै' स' त' ं, यो' ऽस्मात्पू' र्वो बु' भूषति, य' एव' ं वे' द ॥ pM3/k2 सो' ऽबिभेत्; त' स्मादेकाकी' बिभेति ॥ स' हाय' मीक्षा' ं चक्रेः य' न्म' दन्य' न्ना' स्ति, क' स्मान्नु' बिभेमी' ति ॥ त' त एवा' स्य भय' ं वी' याय ॥ क' स्माद्ध्य' भेष्यद् द्विती' याद्वै' भय' ं भवति ॥ pM4/k3 स' वै' नै' व' रेमे; त' स्मादेकाकी' न' रमते ॥ स' द्विती' यमैच्छत् ॥ स' हैता' वानास य' था स्त्रीपुमा' ँसौ सम्प' रिष्वक्तौ ॥ pM5/k3 स' इम' मेवा' त्मा' नं द्वेधा' पातयत्; त' तः प' तिश्च प' त्नी चाभवतां ॥ त' स्मादिद' मर्धबृगल' मिव स्व इ' ति ह स्माह या' ज्ञवल्क्यः ॥ त' स्मादय' माकाश' ः स्त्रिया' पूर्य' त एव' ॥ ता' ँ स' मभवत् त' तो मनुष्या' अजायन्त ॥ pM6/k4 सो' हेय' मीक्षा' ं चक्रेः कथ' ं नु' मात्म' न एव' जनयित्वा' स' म्भवति ॥ ह' न्त तिरो' ऽसानी' ति ॥ pM7/k4 सा' गौ' र' भवद् वृषभ' इ' तरस्; ताँ स' मेवा' भवत् त' तो गा' वोऽजायन्त ॥ pM8/k4 व' डवे' तरा' भवद् अश्ववृष' इ' तरो; गर्दभी' तरा, गर्दभ' इ' तरस्; ता' ँ स' मेवा' भवत् त' त ए' कशफमजायत ॥ pM9/k4 अजे' तरा' भवद् बस्त' इ' तरो; अवि' रि' तरा, मेष' इ' तरस्; ता' ँ स' मेवा' भवत् त' तोऽजाव' योऽजायन्तैव' मेव' य' दिद' ं कि' ङ्च मिथुन' मा' पिपी' लिकाभ्यः त' त्स' र्वमसृजत ॥ pM10/k5 सो' ऽवेद् अह' ं वा' व' सृष्टिरस्मि अह' ँ ही' द' ँ स' र्वम' सृक्षी' ति ॥ त' तः सृष्टिरभवत् ॥ सृष्ट्याँ हास्यैत' स्यां भवति, य' एव' ं वे' द ॥ pM11/k6 अ' थे' त्यभ्य' मन्थत् ॥ स' मु' खाच्च यो' नेर्ह' स्ताभ्यां चाग्नि' मसृजत ॥ त' स्मादेत' दुभ' यमलो' मकमन्तरतो' , अलो' मका हि' यो' निरन्तरत' ः ॥ pM12/k6 त' द्य' दिद' माहुः अमु' ं यजामु' ं यजे' त्य् ए' कैकं देव' म् एत' स्यैव' सा' वि' सृष्टिः एष' उ ह्य् ए' व' स' र्वे देवा' ॥ pM13/k6 अ' थ य' त्कि' ङ्चेद' मार्द्र' ं, त' द्रे' तसोऽसृजत; त' दु सो' म ॥ एता' वद्वा' इद' ँ स' र्वम' न्नं चैवा' न्नाद' श्च; सो' म एवा' न्नम् अग्नि' रन्नाद' ः ॥ pM14/k6 सै' षा' ब्र' ह्मणो' ऽतिसृष्टिः य' च्छ्रे' यसो देवा' न' सृजता' थ य' न्म' र्त्यः स' न्नमृतानसृजत, त' स्माद' तिसृष्टिः अ' तिसृष्ट्याँ हास्यैत' स्यां भवति, य' एव' ं वे' द ॥ pM15/k7 त' द्धेद' ं त' र्ह्य' व्याकृतमासीत् ॥ त' न्नामरूपा' भ्यामेव' व्या' क्रियतासौ' ना' माय' मिद' ँरूप इ' ति ॥ त' दिद' म' प्य् एत' र्हि नामरूपा' भ्यामेव' व्या' क्रियत असौ' ना' माय' मिद' ँरूप इ' ति ॥ pM16/k7 स' एष' इह' प्र' विष्ट आ' नखाग्रे' भ्यो ॥ य' था क्षुर' ः क्षुरधाने' ऽवहितः स्या' द् विश्वम्भरो' वा विश्वम्भरकुलाये' , त' ं न' प' श्यन्ति अ' कृत्स्नो हि' स' ः; pM17/k7 प्राण' न्नेव' प्राणो' ना' म भ' वति, व' दन्वा' क् प' श्यंश्च' क्षुः, शृण्व' ङ्छ्रो' त्रं, मन्वानो' म' नः ॥ ता' न्यस्यैता' नि कर्मनामा' न्य् एव' ॥ स' यो' ऽत ए' कैकमुपा' स्ते, न' स' वेदा' कृत्स्नो ह्य् ए' षो' ऽत ए' कैकेन भ' वति ॥ pM18/k7 आत्मे' त्य् एवो' पासीता' त्र ह्य् ए' ते' स' र्व ए' कं भ' वन्ति ॥ त' देत' त्पदनी' यमस्य स' र्वस्य य' दय' मात्मा' ने' न ह्य् ए' त' त्स' र्वं वे' द ॥ य' था ह वै' पदे' नानुविन्दे' द् एव' ं कीर्ति' ँ श्लो' कं विन्दते, य' एव' ं वे' द ॥ pM19/k8 त' देत' त्प्रे' यः पुत्रा' त् प्रे' यो वित्ता' त् प्रे' योऽन्य' स्मात्स' र्वस्माद् अ' न्तरतरं, य' दय' मात्मा' ॥ स' यो' ऽन्य' मात्म' नः प्रिय' ं ब्रुवाण' ं ब्रूया' त् प्रिय' ँ रोत्स्यती' तीश्वरो' ह त' थैव' स्याद् ॥ आत्मा' नमेव' प्रिय' मु' पासीत ॥ स' य' आत्मा' नमेव' प्रिय' मुपा' स्ते, न' हास्य प्रिय' ं प्रमा' युकं भवति ॥ pM20/k9 त' दाहुः य' द्ब्रह्मविद्य' या स' र्वं भविष्य' न्तो मनुष्या' म' न्यन्ते, कि' मु त' द्ब्र' ह्मावेद् य' स्मात्त' त्स' र्वम' भवदि' ति ॥ pM21/k10 ब्र' ह्म वा' इद' म' ग्र आसीत् ॥ त' दात्मा' नमेवा' वेद् अह' ं ब्र' ह्मास्मी' ति; त' स्मात्त' त्स' र्वमभवत् ॥ त' द्यो' -यो देवा' नां प्रत्य' बुध्यत, स' एव' त' द' भवत् त' थ' र्षीनां, त' था मनुष्या' णाम् ॥ pM22/k10 त' द्धैत' त्प' श्यन्नृषिर्वाम' देवः प्र' तिपेदेः अह' ं म' नुरभवँ सू' र्यश्चे' ति ॥ त' दिद' म' प्य् एत' र्हि य' एव' ं वे' दाह' ं ब्र' ह्मास्मी' ति, स' इद' ँ स' र्वं भवति, त' स्य ह न' देवा' श्चना' भूत्या ईशत, आत्मा' ह्य् ए' षा' ँ स' भ' वति ॥ अ' थ यो' ऽन्या' ं देव' तामुपा' स्तेः अन्यो' ऽसा' उ अन्यो' ऽह' मस्मी' ति, न' स' वेद ॥ य' था पशु' रेव' ँ स' देवा' नां ॥ य' था ह वै' बह' वः पश' वो मनुष्य' ं भुङ्ज्यु' ः एव' मे' कैकः पु' रुषो देवा' न्भुनक्ति ॥ ए' कस्मिन्नेव' पशा' वादीय' माने' ऽप्रियं भवति, कि' मु बहु' षु; त' स्मादेषां त' न्न' प्रिय' ं य' देत' न्मनुष्या' विद्यु' ः ॥ pM23/k11 ब्र' ह्म वा' इद' म' ग्र आसीदे' कमेव' ॥ त' दे' कँ स' न्न' व्य' भवत् ॥ त' च्छ्रे' यो रूप' म' त्यसृजत क्षत्र' ं, या' न्य् एता' नि देवत्रा' क्षत्रा' णी' न्द्रो व' रुणः सो' मो रुद्र' ः पर्ज' न्यो यमो' मृत्यु' री' शान इ' ति ॥ त' स्मात्क्षत्रा' त्प' रं ना' स्ति; त' स्माद्! ब्राह्मण' ः क्षत्रि' यं अध' स्तादु' पास्ते राजसू' ये ॥ क्षत्र' एव' त' द्य' शो दधाति, सै' षा' क्षत्र' स्य यो' निर्य' द्ब्र' ह्म ॥ त' स्माद्य' द्य' पि रा' जा परम' तां ग' च्छति, ब्र' ह्मैवा' न्तत' उपनि' श्रयति स्वा' ं यो' निं ॥ य' उ एनँ हिन' स्ति, स्वा' ँ स' यो' निमृच्छति ॥ स' पा' पीयान्भवति, य' था श्रे' याँसँ हिँसित्वा' ॥ pM24/k12 स' नै' व' व्य' भवत् ॥ स' वि' शमसृजत, या' न्य् एता' नि देवजाता' नि गणश' आख्याय' न्ते, व' सवो रुद्रा' आदित्या' वि' श्वे देवा' मरु' त इ' ति ॥ pM25/k13 स' नै' व' व्य' भवत् ॥ स' शौ' द्रं व' र्णमसृजत पूष' णम् ॥ इय' ं वै' पूषे' य' ँ ही' द' ँ स' र्वं पु' ष्यति य' दिद' ं कि' ङ्च ॥ pM26/k14 स' नै' व' व्य' भवत् ॥ त' च्छ्रे' यो रूप' म' त्यसृजत ध' र्मं ॥ त' देत' त्क्षत्र' स्य क्षत्र' ं य' द्ध' र्मः ॥ त' स्माद्ध' र्मात्प' रं ना' स्ति ॥ अ' थो अ' बलीयान्ब' लीयाँसमा' शँसते ध' र्मेण य' था रा' ज्ञैव' ं ॥ यो' वै' स' ध' र्मः, सत्य' ं वै' त' त् ॥ त' स्मात्सत्य' ं व' दन्तमाहुः ध' र्मं वदती' ति, ध' र्मं वा व' दन्तँ: सत्य' ं वदती' ति एत' द्ध्य् ए' वै' त' दुभ' यं भ' वति ॥ pM27/k15 त' देत' द्ब्र' ह्म क्षत्र' ं वि' ट् शूद्र' ः ॥ त' दग्नि' नैव' देवे' षु ब्र' ह्मा' भवद् ब्राह्मणो' मनुष्ये' षु, क्षत्रि' येण क्षत्रि' यो, वै' श्येन वै' श्यः, शूद्रे' ण शूद्र' ः ॥ त' स्मादग्ना' वेव' देवे' षु लोक' मिच्छन्ते, ब्राह्मणे' मनुष्ये' षु एता' भ्याँ हि' रूपा' भ्यां ब्र' ह्मा' भवत् ॥ pM28/k15 अ' थ यो' ह वा' अस्मा' ल् लोका' त्स्व' ं लोक' म' दृष्ट्वा प्रै' ति, स' एनम' विदितो न' भुनक्ति; य' था वे' दो वा' ननूक्तोऽन्य' द्वा क' र्मा' कृतं ॥ य' दि ह वा' अ' प्य' नेवंविन्महत्पु' ण्यं क' र्म करो' ति, त' द्धास्यान्तत' ः क्षी' यत एवा' त्मा' नमेव' लोक' मु' पासीत ॥ स' य' आत्मा' नमेव' लोक' मुपा' स्ते, न' हास्य क' र्म क्षीयते ॥ अस्मा' द्ध्य् ए' वा' त्म' नो य' द्-यत्काम' यते, त' त्-तत्सृजते ॥ pM29/k16 अ' थो अय' ं वा' आत्मा' स' र्वेषां भूता' नां लोक' ः; स' य' ज् जुहो' ति, य' द्य' जते ते' न देवा' नां लोको' ; अथ य' दनुब्रूते' , ते' न' र्षीणाम्; अ' थ य' त्प्रजा' मिच्छ' ते, य' त्पितृभ्यो निपृणा' ति, ते' न पित्ऱ्णा' म्; अ' थ य' न्मनुष्या' न्वास' यते, य' देभ्यो' ऽशनं द' दाति, ते' न मनुष्या' णाम्; अ' थ य' त्पशु' भ्यस् तृणोदक' ं विन्द' ति, ते' न पशूना' ं; य' दस्य गृहे' षु श्वा' पदा व' याँस्य् आ' पिपी' लिकाभ्य उपजी' वन्ति, ते' न ते' षां लोको' ॥ य' था ह वै' स्वा' य लोका' या' रिष्टिमिच्छे' द् एव' ँ हैवंवि' दे सर्वदा' स' र्वाणि भूता' न्य' रिष्टिमिच्छन्ति ॥ त' द्वा' एत' द्विदित' ं मीमाँसित' म् ॥ pM30/k17 आत्मै' वे' द' म' ग्र आसीद् ए' क एव' ॥ सो' ऽकामयतः जाया' मे स्याद् अ' थ प्र' जायेया' थ वित्त' ं मे स्याद् अ' थ क' र्म कुर्वीये' ति ॥ एता' वान्वै' का' मो ने' च्छ' ँश्चना' तो भू' यो विन्देत् ॥ त' स्माद' प्य् एत' र्ह्य् एकाकी' कामयतेः जाया' मे स्याद् अ' थ प्र' जायेया' थ वित्त' ं मे स्याद् अ' थ क' र्म कुर्वीये' ति ॥ स' या' वद' प्य् एतेषामे' कैकं न' प्राप्नो' ति अ' कृत्स्न एव' ता' वन्मन्यते ॥ त' स्यो कृत्स्न' ता ॥ pM31/k17 म' न एवा' स्यात्मा' ; वा' ग्जाया' ; प्राण' ः प्रजा' ; च' क्षुर्मानुष' ं वित्त' ं, च' क्षुषा हि' त' द्विन्द' ति; श्रो' त्रं दै' वं, श्रो' त्रेण हि' त' च्छृणो' ति आत्मै' वा' स्य क' र्मात्म' ना हि' क' र्म करो' ति ॥ स' एष' पा' ङ्क्तो यज्ञ' ः, पा' ङ्क्तः पशु' ः, पा' ङ्क्तः पु' रुषः, पा' ङ्क्तमिद' ँ स' र्वं य' दिद' ं कि' ङ्च ॥ त' दिद' ँ स' र्वमाप्नोति, य' एव' ं वे' द ॥ ch5 = hbM 14.4.3.1-34= hbk16.3.5.1-23 pMk1 य' त्सप्ता' न्नानि मेध' या त' पसा' जनयत्पितै' - -कमस्य साधारण' ं, द्वे' देवा' नभाजयत् ॥ त्री' ण्य् आत्म' नेऽकुरुत, पशु' भ्य ए' कं प्रा' यच्छत्; त' स्मिन्त्स' र्वं प्र' तिष्ठितं, य' च्च प्रा' णिति य' च्च न' ॥ क' स्मात्ता' नि न' क्षीयन्ते, अद्य' मानानि सर्वदा' ॥ यो' वै' ता' म' क्षितिं वे' द, सो' ऽन्नमत्ति प्र' तीकेन, स' देवा' न' पिगच्छति, स' ऊ' ऋजमु' पजीवती' ति श्लो' काः ॥ pMk2 य' त्सप्ता' न्नानि मेध' या त' पसा' जनयत्पिते' ति, मेध' या हि' त' पसा' जनयत्पितै' कमस्य साधारण' मि' तीद' मेवा' स्य त' त्साधारण' म' न्नं, य' दिद' मद्य' ते ॥ स' य' एत' दुपा' स्ते, न' स' पाप्म' नो व्या' वर्तते; मिश्र' ँ ह्य् ए' त' त् ॥ pM3/k2 द्वे' देवा' नभाजयदि' ति, हुत' ं च प्र' हुतं च; त' स्माद्देवे' भ्यो जु' ह्वति च प्र' च जुह्वति ॥ अ' थो आहुः दर्शपूर्णमासा' वि' ति ॥ त' स्मान्ने' ष्टिया' जुकः स्यात् ॥ pM4/k2 पशु' भ्य ए' कं प्रा' यच्छदि' ति, त' त्प' यः; प' यो ह्य् ए' वा' ग्रे मनुष्या' श्च पश' वश्चोपजी' वन्ति ॥ त' स्मात्कुमार' ं जात' ं घृत' ं वैवा' ग्रे प्रतिलेह' यन्ति, स्त' नं वा' नुधापयन्ति; pM5/k2 अ' थ वत्स' ं जात' माहुः अ' तृणाद इ' ति ॥ त' स्मिन्त्स' र्वं प्र' तिष्ठितं, य' च्च प्रा' णिति य' च्च ने' ति, प' यसि ही' द' ँ स' र्वं प्र' तिष्ठितं, य' च्च प्रा' णिति य' च्च न' ॥ pM6/k2 त' द्य' दिद' माहु' ः संवत्सर' ं प' यसा जु' ह्वद' प पुनर्मृत्यु' ं जयती' ति, न' त' था विद्याद् ॥ य' द' हरेव' जुहो' ति, त' द' हः पुनर्मृत्यु' म' पजयत्य् एव' ं विद्वा' न्त्; स' र्वँ हि' देवे' भ्योऽन्ना' द्यं प्रय' च्छति ॥ क' स्मात्ता' नि न' क्षीयन्तेऽद्य' मानानि स' र्वदे' ति ॥ pM7/k2 पु' रुषो वा' अ' क्षितिः, स' ही' द' म' न्नं पु' नः-पुनर्जन' यते ॥ यो' वै' ता' म' क्षितिं वे' दे' ति, पु' रुषो वा' अ' क्षितिः ॥ स' ही' द' म' न्नं धिया' -धिया जन' यते क' र्मभिः य' द्धैत' न्न' कुर्या' त् क्षी' येत ह ॥ सो' ऽन्नमत्ति प्र' तीकेने' ति, मु' खं प्र' तीकं, मु' खेने' त्य् एत' त् ॥ स' देवा' न' पिगच्छति, स' ऊ' र्जमु' पजीवती' ति प्रशँसा' ॥ pM8/k3 त्री' ण्य् आत्म' नेऽकुरुते' तिः म' नो वा' चं प्राण' ं; ता' न्य् आत्म' नेऽकुरुतान्य' त्रमना अभूवं, ना' दर्शम्; अन्य' त्रमना अभूवं, ना' श्रौषमि' तिः म' नसा ह्य् ए' व' प' श्यति, म' नसा शृणो' ति ॥ pM9/k3 का' मः सङ्कल्पो' विचिकित्सा' श्रद्धा' श्रद्धा धृतिर' धृतिर्ह्री' र्धी' र्भी' रि' त्य् एत' त्स' र्वं म' न एव' ॥ त' स्माद' पि पृष्ठ' त उ' पस्पृष्टो म' नसा वि' जानाति ॥ pM10/k3 य' ः क' श्च श' ब्दो, वा' गेव' सै' षा' ह्य' न्तं आ' यत्तैषा' हि' न' ॥ प्राणो' ऽपानो' व्यान' उदान' ः समानो' ऽन' इ' त्य् एत' त्स' र्वं प्राण' एवै' तन्म' यो वा' अय' मात्मा' ः वाङ्म' यो, मनोम' यः, प्राणम' यः ॥ pM11/k4 त्र' यो लोका' एत' एव' ः वा' गेवा' य' ं लोको' , म' नोऽन्तरिक्षलोक' ः, प्राणो' ऽसौ' लोक' ः ॥ pM12/k5 त्र' यो वे' दा एत' एव' ः वा' गेव' र्ग्वेदो' , म' नो यजुर्वेद' ः, प्राण' ः सामवेद' ः ॥ pM13/k6 pMk1 देवा' पित' रो मनुष्या' एत' एव' ः वा' गेव' देवा' , म' नः पित' रः, प्राणो' मानुष्या' ः ॥ pM14/k7 पिता' माता' प्रजै' त' एव' ः म' न एव' पिता' , वा' ङ् माता' , प्राण' ः प्रजा' ॥ pM15/k8 वि' ज्ञातं विजिज्ञा' स्यम' विज्ञातमेत' एव' ः य' त्कि' ङ्च वि' ज्ञातं वाच' स् त' द्रूप' म् वा' ग्घि' वि' ज्ञाता, वा' गेनं त' द्भूत्वा' वति ॥ pM16/k9 य' त्कि' ङ्च विजिज्ञा' स्यं म' नसस् त' द्रूप' म् म' नो हि' विजिज्ञा' स्यं, म' न एनं त' द्भूत्वा' वति ॥ pM17/k10 य' त्कि' ङ्चा' विज्ञातं प्राण' स्य त' द्रूप' म् प्राणो' ह्य' विज्ञातः, प्राण' एनं त' द्भूत्वा' वति ॥ pM18/k11 त' स्यै वाच' ः पृथिवी' श' रीरं, ज्यो' ती रूप' मय' मग्नि' ः ॥ त' द्या' वत्य् एव' वा' क् ता' वती पृथिवी' , ता' वानय' मग्नि' ः ॥ pM19/k12 अ' थैत' स्य म' नसो द्यौ' ः श' रीरं, ज्यो' ती रूप' मसा' वादित्य' ः ॥ त' द्या' वदेव' म' नस् ता' वती द्यौ' ः ता' वानसा' वादित्य' ः ॥ तौ' मिथुन' ँ स' मैतां ॥ त' तः प्राणो' ऽजायत ॥ स' इ' न्द्रः, स' एषो' ऽसपत्नो' ॥ द्विती' यो वै' सप' त्नो ॥ ना' स्य सप' त्नो भवति, य' एव' ं वे' द ॥ pM20/k13 अ' थैत' स्य प्राण' स्या' पः श' रीरं, ज्यो' ती रूप' मसौ' चन्द्र' ः ॥ त' द्या' वानेव' प्राण' ः ता' वत्य आ' पः ता' वानसौ' चन्द्र' ः ॥ pM21/k13 त' एते' स' र्व एव' समा' ः, स' र्वेऽनन्ता' ः ॥ स' यो' हैता' न' न्तवत उपा' स्ते' , अन्तवन्तँ स' लोक' ं जयति अ' थ यो' हैता' ननन्ता' नुपा' स्ते, अनन्त' ँ स' लोक' ं जयति ॥ pM22/k14 स' एष' संवत्सर' ः प्रजा' पतिष् षो' डशकलः ॥ त' स्य रा' त्रय एव' प' ङ्चदश कला' ; ध्रुवै' वा' स्य षोडशी' कला' ॥ स' रा' त्रिभिरेवा' च पूर्यते' , अप च क्षीयते ॥ सो' ऽमावास्या' ँ रा' त्रिमेत' या षोडश्या' कल' या स' र्वमिद' ं प्राणभृदनुप्रवि' श्य, त' तः प्रात' र्जायते ॥ त' स्मादेता' ँ रा' त्रिं प्राणभृतः प्राण' ं न' वि' च्छिन्द्याद' पि कृकलास' स्यैत' स्या एव' देव' ताया अ' पचित्यै ॥ pM23/k15 यो' वै' स' संवत्सर' ः प्रजा' पतिष् षो' डशकालो, अय' मेव' स' यो' ऽय' मेवंवि' त्पु' रुषः ॥ त' स्य वित्त' मेव' प' ङ्चदश कला' ः आत्मै' वा' स्य षोडशी' कला' ॥ स' वित्ते' नैवा' च पूर्यते' , अप च क्षीयते ॥ त' देत' न्न' भ्यं य' दय' मात्मा' , प्रधि' र्वित्त' ं ॥ त' स्माद्य' दि अ' पि सर्वज्यानि' ं जी' यत, आत्म' ना चे' ज् जी' वति, प्रधि' नागादि' त्य् आहुः ॥ pM24/k16 अ' थ त्र' यो वा' व' लोका' ः मनुष्यलोक' ः, पितृलोको' , देवलोक' इ' ति ॥ सो' ऽय' ं मनुष्यलोक' ः पुत्रे' णैव' ज' य्यो, ना' न्ये' न क' र्मणा; क' र्मणा पितृलोको' ; विद्य' या देवलोको' ॥ देवलोको' वै' लोका' नाँ श्रे' ष्ठस्; त' स्माद्विद्या' ं प्र' शँसन्ति ॥ pM25/k17 अ' था' तः सम्प्र' त्तिः ॥ यदा' प्रैष्य' न्म' न्यते' , अथ पुत्र' माहः त्व' ं ब्र' ह्म, त्व' ं यज्ञ' ः त्व' ं लोक' इ' ति ॥ स' पुत्र' ः प्र' त्याहाह' ं ब्र' ह्माह' ं यज्ञो' , अह' म्लोक' इ' ति ॥ pM26/k17 य' द्वै' कि' ङ्चा' नूक्तं, त' स्य स' र्वस्य ब्र' ह्मे' त्य् एक' ता ॥ ये' वै' के' च यज्ञा' ः ते' षाँ स' र्वेषां यज्ञ' इ' त्य् एक' ता ॥ ये' वै' के' च लोका' ः ते' षाँ स' र्वेषां लोक' इ' त्य् एक' तैता' वद्वा' इद' ँ स' र्वम् एत' न्मा स' र्वँ स' न्नय' मितो' भुनजदि' ति ॥ त' स्मात्पुत्र' म' नुशिष्टं लोक्य' माहुः त' स्मादेनम' नुशासति ॥ स' यदै' वंवि' दस्मा' ल् लोका' त्प्रै' ति अ' थैभि' रेव' प्राणै' ः सह' पुत्र' मा' विशति ॥ स' य' द्यने' न कि' ङ्चिदक्ष्णया' कृत' ं भ' वति, त' स्मादेनँ स' र्वस्मात्पुत्रो' मुङ्चति ॥ त' स्मात्पुत्रो' ना' म ॥ स' पुत्रे' णैवा' स्मिल् लोके' प्र' तितिष्ठति अ' थैनमेते' देवा' ः प्राणा' अमृता आ' विशन्ति ॥ pM27/k18 पृथिव्यै' चैनमग्ने' श्च दै' वी वा' गा' विशति ॥ सा' वै' दै' वी वा' ग्य' या, य' द्-यदेव' व' दति, त' त्-तद्भवति ॥ pM28/k19 दिव' श्चैनमादित्या' च्च दै' वं म' न आ' विशति ॥ त' द्वै' दै' वं म' नो ये' नानन्द्य् ए' व' भ' वति अ' थो न' शोचति ॥ pM29/k20 अद्भ्य' श्चैनं चन्द्र' मसश्च दै' वः प्राण' आ' विशति ॥ स' वै' दै' वः प्राणो' य' ः संच' रँश्चा' संचरँश्च न' व्य' थते' , अथो न' रि' ष्यति ॥ स' एष' एवंवि' त्स' र्वेषां भूता' नामात्मा' भवति ॥ य' थैषा' देव' तैव' ँ स' ॥ य' थैता' ं देव' ताँ स' र्वाणि भूता' न्य' वन्ति एव' ँ हैवंवि' दँ स' र्वाणि भूता' न्यवन्ति ॥ य' दु कि' ङ्चेमा' ः प्रजा' ः शो' चन्ति अमै' वा' सां त' द्भवति, पु' ण्यमेवा' मु' ं गच्छति, न' ह वै' देवा' न्पाप' ं गच्छति ॥ pM30/k21 अ' था' तो व्रतमीमाँसा' ॥ प्रजा' पतिर्ह क' र्माणि ससृजे ॥ ता' नि सृष्टा' न्यन्यो' ऽन्ये' नास्पर्धन्तः वदिष्या' म्य् एवा' ह' मि' ति वा' ग्दध्रे; द्रक्ष्या' म्यह' मि' ति च' क्षुः; श्रोष्या' म्यह' मि' ति श्रो' त्रम्; एव' मन्या' नि क' र्माणि यथाकर्म' म् ॥ pM31/k21 ता' नि मृत्यु' ः श्र' मो भूत्वो' पयेमे, ता' न्य् आप्नोत्; ता' न्य् आप्त्वा' मृत्यु' र' वारुन्द्ध ॥ त' स्माच्छ्रा' म्यत्य् एव' वा' क् श्रा' म्यति च' क्षुः, श्रा' म्यति श्रो' त्रम् ॥ अ' थेम' मेव' ना' प्नोद् यो' ऽय' ं मध्यम' ः प्राण' ः ॥ pM32/k21 ता' नि ज्ञा' तुं दध्रिरेः अय' ं वै' नः श्रे' ष्ठो य' ः संच' रंश्चा' संचरंश्च न' व्य' थते' , अथो न' रि' ष्यति ॥ ह' न्तास्यैव' स' र्वे रूप' ं भ' वामे' ति ॥ त' एत' स्यैव' स' र्वे रूप' मभवनः ॥ त' स्मादेत' एते' ना' ख्यायन्ते प्राणा' इ' ति ॥ ते' न ह वा' व' त' त्कु' लमा' चक्षते, य' स्मिन्कु' ले भ' वति य' एव' ं वे' द ॥ य' उ हैवंवि' दा स्प' र्धते K add ॥anushushhyati अनुशु' ष्य हैवा' न्ततो' म्रियत ॥ इ' त्यध्यात्म' म् ॥ pM33/k22 अ' थाधिदेवत' म् ज्वलिष्या' म्य् एवा' ह' मि' त्यग्नि' र्दध्रे; तप्स्या' म्यह' मि' त्य् आदित्यो' ; भास्या' म्यह' मि' ति चन्द्र' मा; एव' मन्या' देव' ता यथादेवत' ँ ॥ स' य' थैषा' ं प्राणा' नां मध्यम' ः प्राण' , एव' मेता' सां देव' तानां वायु' ः ॥ म्लो' चन्ति ह्य' न्या' देव' ता, न' वायु' ः ॥ सै' षा' नस्तमिता देव' ता य' द्वायु' ः ॥ pM34/k23 अ' थैष' श्लो' को भवतिः य' तश्चोदे' ति सू' र्यो' , अस्तं य' त्र च ग' च्छती' ति प्राणा' द्वा' एष' उ' देति, प्राणे' ऽस्तमेति त' ं देवा' श्चक्रिरे ध' र्मँ, स' एवा' द्य' , स' उ श्व' इ' ति ॥ य' द्वा' एते' ऽमु' र्ह्य' ध्रियन्त, त' देवा' प्यद्य' कुर्वन्ति ॥ त' स्मादे' कमेव' व्रत' ं चरेत् ॥ प्रा' ण्याच्चैवा' पान्या' च्चः ने' न्मा पाप्मा' मृत्यु' राप्नवदि' ति ॥ य' द्य् उ च' रेत् स' मापिपयिषेत् ॥ ते' नो एत' स्यै देव' तायै सा' युज्यँ सलोक' तां जयति, य' एव' ं वे' द ॥ ch6 = hbM 14.4.4.1-4= hbk16.3.6.1-3 pMk1 त्र' यं वा' इद' ं, ना' म रूप' ं क' र्म ॥ ते' षां ना' म्नां वा' गि' त्य् एत' देषामुक्थ' म् अ' तो हि' स' र्वाणि ना' मान्य् उत्ति' ष्ठन्ति ॥ एत' देषा' ँ सा' मैत' द्धि' स' र्वैर्ना' मभिः सम' म् ॥ एत' देषां ब्र' ह्मैत' द्धि' स' र्वाणि ना' मानि बिभ' र्ति ॥ pMk2 अ' थ रूपा' णां च' क्षुरि' त्य् एत' देषामुक्थ' म् अ' तो हि' स' र्वाणि रूपा' ण्य् उत्ति' ष्ठन्ति ॥ एत' देषाँ सा' मैत' द्धि' स' र्वै रूपै' ः सम' म् ॥ एत' देषां ब्र' ह्मैत' द्धि' स' र्वाणि रूपा' णि बिभ' र्ति ॥ pMk3 अ' थ क' र्मणामात्मे' त्य् एत' देषामुक्थ' म् अ' तो हि' स' र्वाणि क' र्माण्य् उत्ति' ष्ठन्ति ॥ एत' देषाँ सा' मैत' द्धि' स' र्वैः क' र्मभिः सम' म् ॥ एत' देषां ब्र' ह्मैत' द्धि' स' र्वाणि क' र्माणि बिभ' र्ति ॥ त' देत' त्त्रय' ँ स' दे' कमय' मात्मा' त्मो' ए' कः स' न्नेत' त्त्रय' ं ॥ त' देत' दमृतँ सत्ये' न छन्न' ं ॥ प्राणो' वा' अमृतं, नामरूपे' सत्य' ं; ता' भ्यामय' ं प्राण' श्छन्न' ः ॥ ch2 = hbM 14.5.1-9= hbk16.4.1-9 ch1 pMk1 डृप्तबालाकि' र्हानूचानो' गा' र्ग्य आस ॥ स' होवाचा' जातशत्रुं का' श्यम् ब्र' ह्म ते ब्रवाणी' ति ॥ स' होवाचा' जातशत्रुः सह' स्रमेत' स्यां वाचि' दद्मोः जनको' , जनक' इ' ति वै' ज' ना धावन्ती' ति ॥ pMk2 स' होवाच गा' र्ग्योः य' एवा' सा' वादित्ये' पु' रुष, एत' मेवा' ह' ं ब्र' ह्मो' पास इ' ति ॥ स' होवाचा' जातशत्रुः मा' मैत' स्मिन्त्स' ंवदिष्ठा ॥ अतिष्ठा' ः स' र्वेषां भूता' नां मूर्धा' रा' जे' ति वा' अह' मेत' मु' पास इ' ति ॥ स' य' एत' मेव' मुपा' स्ते, अतिष्ठा' ः स' र्वेषां भूता' नां मूर्धा' रा' जा भवति ॥ pMk3 स' होवाच गा' र्ग्योः य' एवा' सौ' चन्द्रे' पु' रुष, एत' मेवा' ह' ं ब्र' ह्मो' पास इ' ति ॥ स' होवाचा' जातशत्रुः मा' मैत' स्मिन्त्स' ंवदिष्ठा ॥ बृह' न्पा' ण्दरवासाः सो' मो रा' जे' ति वा' अह' मेत' मु' पास इ' ति ॥ स' य' एत' मेव' मुपा' स्ते' , अहर्-अहर्ह सुत' ः प्र' सुतो भवति, ना' स्या' न्नं क्षीयते ॥ pMk4 स' होवाच गा' र्ग्योः य' एवा' य' ं विद्यु' ति पु' रुष, एत' मेवा' ह' ं ब्र' ह्मो' पास इ' ति ॥ स' होवाचा' जातशत्रुः मा' मैत' स्मिन्त्स' ंवदिष्ठाः ॥ तेजस्वी' ति वा' अह' मेत' मु' पास इ' ति ॥ स' य' एत' मेव' मुपा' स्ते, तेजस्वी' ह भवति, तेजस्वि' नी हास्य प्रजा' भवति ॥ pMk5 स' होवाच गा' र्ग्योः य' एवा' य' माकाशे' पु' रुष, एत' मेवा' ह' ं ब्र' ह्मो' पास इ' ति ॥ स' होवाचा' जातशत्रुः मा' मैत' स्मिन्त्स' ंवदिष्ठाः ॥ पूर्ण' म' प्रवर्ती' ति वा' अह' मेत' मु' पास इ' ति ॥ स' य' एत' मेव' मुपा' स्ते, पूर्य' ते प्रज' या पशु' भिः ना' स्यास्मा' ल् लोका' त्प्रजो' द्वर्तते ॥ pMk6 स' होवाच गा' र्ग्योः य' एवा' य' ं वायौ' पु' रुष, एत' मेवा' ह' ं ब्र' ह्मो' पास इ' ति ॥ स' होवाचा' जातशत्रुः मा' मैत' स्मिन्त्स' ंवदिष्ठा ॥ इ' न्द्रो वैकुण्ठो' ऽपराजिता से' ने' ति वा' अह' मेत' मु' पास इ' ति ॥ स' य' एत' मेव' मुपा' स्ते, जिष्णु' र्हा' पराजिष्णुर्भवत्यन्यतस्त्यजायी' ॥ pMk7 स' होवाच गा' र्ग्योः य' एवा' य' मग्नौ' पु' रुष, एत' मेवा' ह' ं ब्र' ह्मो' पास इ' ति ॥ स' होवाचा' जातशत्रुः मा' मैत' स्मिन्त्स' ंवदिष्ठा ॥ विषास' हिरि' ति वा' अह' मेत' मु' पास इ' ति ॥ स' य' एत' मेव' मुपा' स्ते, विषास' हिर्ह भवति, विषास' हिर्हास्य प्रजा' भवति ॥ pMk8 स' होवाच गा' र्ग्योः य' एवा' य' मप्सु' पु' रुष, एत' मेवा' ह' ं ब्र' ह्मो' पास इ' ति ॥ स' होवाचा' जातशत्रुः मा' मैत' स्मिन्त्स' ंवदिष्ठाः ॥ प्रतिरूप' इ' ति वा' अह' मेत' मु' पास इ' ति ॥ स' य' एत' मेव' मुपा' स्ते, प्र' तिरूपँ हैवै' नमु' पगच्छति, ना' प्रतिरूपम् अ' थो प्र' तिरुपोऽस्माज् जायते ॥ pMk9 स' होवाच गा' र्ग्योः य' एवा' य' मादर्शे' पु' रुष, एत' मेवा' ह' ं ब्र' ह्मो' पास इ' ति ॥ स' होवाचा' जातशत्रुः मा' मैत' स्मिन्त्स' ंवदिष्ठा ॥ रोचिष्णु' रि' ति वा' अह' मेत' मु' पास इ' ति ॥ स' य' एत' मेव' मुपा' स्ते, रोचिष्णु' र्ह भवति, रोचिष्णु' र्हास्य प्रजा' भवति अ' थो यै' ः संनिग' च्छति, स' र्वाँस् ता' न' तिरोचते ॥ pM10/k11 स' होवाच गा' र्ग्योः य' एवा' य' ं दिक्षु' पु' रुष, एत' मेवा' ह' ं ब्र' ह्मो' पास इ' ति ॥ स' होवाचा' जातशत्रुः मा' मैत' स्मिन्त्स' ंवदिष्ठा ॥ द्विती' योऽनपग' इ' ति वा' अह' मेत' मु' पास इ' ति ॥ स' य' एत' मेव' मुपा' स्ते, द्विती' यवान्ह भवति, ना' स्माद्गण' श्छिद्यते ॥ pM11/k10 स' होवाच गा' र्ग्योः य' एवा' य' ं य' न्तं पश्चा' च्श' ब्दोऽनूदे' ति एत' मेवा' ह' ं ब्र' ह्मो' पास इ' ति ॥ स' होवाचा' जातशत्रुः मा' मैत' स्मिन्त्स' ंवदिष्ठा ॥ असु' रि' ति वा' अह' मेत' मु' पास इ' ति ॥ स' य' एत' मेव' मुपा' स्ते, स' र्वँ हैवा' स्मि' ँल् लोक' आ' युरेति, नै' नं पुरा' काला' त्प्राणो' जहाति ॥ pMk12 स' होवाच गा' र्ग्योः य' एवा' य' ं छायाम' यः पु' रुष, एत' मेवा' ह' ं ब्र' ह्मो' पास इ' ति ॥ स' होवाचा' जातशत्रुः मा' मैत' स्मिन्त्स' ंवदिष्ठा ॥ मृत्यु' रि' ति वा' अह' मेत' मु' पास इ' ति ॥ स' य' एत' मेव' मुपा' स्ते, स' र्वँ हैवा' स्मि' ँल् लोक' आ' युरेति, नै' नं पुरा' काला' न्मृत्यु' रा' गच्छति ॥ pMk13 स' होवाच गा' र्ग्योः य' एवा' य' मात्म' नि पु' रुषो, एत' मेवा' ह' ं ब्र' ह्मो' पास इ' ति ॥ स' ह उवाचा' जातशत्रुः मा' मैत' स्मिन्त्स' ंवदिष्ठा ॥ अत्मन्वी' ति वा' अह' मेत' मु' पास इ' ति ॥ स' य' एत' मेव' मुपा' स्त, आत्मन्वी' ह भवति आत्मन्वि' नी हास्य प्रजा' भवति ॥ स' ह तूष्णी' मास गा' र्ग्यः ॥ pMk14 स' ! होवाचा' जातशत्रुः एता' वन्न्व्३ इ' ति ॥ एता' वद्धी' ति ॥ नै' ता' वता विदित' ं भवती' ति ॥ स' होवाच गा' र्ग्यः उ' प त्वायानी' ति ॥ pMk15 स' होवाचा' जातशत्रुः प्र' तिलोमं वै' त' द्य' द्ब्राह्मण' ः क्षत्रि' यमुपेया' द् ब्र' ह्म मे वक्ष्यती' ति ॥ व्य् ए' व' त्वा ज्ञपयिष्यामी' ति ॥ त' ं पाणा' वादा' यो' त्तस्थौ ॥ तौ' ह पु' रुषँ सुप्त' मा' जग्मतुः ॥ त' मेतै' र्ना' मभिरामन्त्रया' ं चक्रेः बृह' न्पा' ण्दरवासः, सो' म राजन्नि' ति ॥ स' नो' त्तस्थौ ॥ त' ं पाणि' नापे' षं बोधया' ं चकार ॥ स' हो' त्तस्थौ ॥ pMk16 स' होवाचा' जातशत्रुः य' त्रैष' एत' त्सुप्तो' ऽभूद् य' एष' विज्ञानम' यः पु' रुषः, क्वै' ष' तदा' भूत् कु' त एत' दा' गादि' ति ॥ त' दु ह न' मेने गा' र्ग्यः ॥ pMk17 स' होवाचा' जातशत्रुः य' त्रैष' एत' त्सुप्तो' ऽभूद् य' एष' विज्ञानम' यः पु' रुषः त' देषा' ं प्राणा' नां विज्ञा' नेन विज्ना' नमादा' य, य' एषो' ऽन्त' र्हृदय आकाश' ः त' स्मिङ्छेते ॥ pM18/k17 ता' नि यदा' गृह्णा' ति अ' थ हैत' त्पु' रुषः स्व' पिति ना' म ॥ त' द्गृहीत' एव' प्राणो' भवति, गृहीता' वा' ग् गृहीत' ं च' क्षुः गृहीत' ँ श्रो' त्रं, गृहीत' ं म' नः ॥ pM19/k18 स' य' त्रैत' त्स्वप्न्य' या च' रति, ते' हास्य लोका' ः ॥ त' दुते' व महाराजो' भ' वति उते' व महाब्राह्मण' , उते' वोच्चावच' ं नि' गच्छति ॥ pM20/k18 स' य' था महाराजो' जा' नपदान्गृहीत्वा' स्वे' जनपदे' यथाकाम' ं परिव' र्तेतैव' मेवै' ष' एत' त्प्राणा' न्गृहीत्वा' स्वे' श' रीरे यथाकाम' ं प' रिवर्तते ॥ pM21/k19 अ' थ यदा' सु' षुप्तो भ' वति, यदा' न' क' स्य चन' वे' द, हिता' ना' म नाद्यो' द्वा' सप्ततिः सह' स्राणि हृदयात्पुरीत' तमभिप्र' तिष्ठन्ते ! ॥ ता' भिः प्रत्यवसृप्य पुरीत' ति शेते ॥ pM22/k19 स' K om. य' था कुमारो' kadd. vA mahArAjo वा महाब्राह्मणो' वातिघ्नी' मानन्द' स्य गत्वा' श' यीतैव' मेवै' ष' एत' च्छेते ॥ pM23/k20 स' य' थोर्णवा' भिस् त' न्तुनोच्च' रेद् य' था अग्ने' ः क्षुद्रा' विष्फुलि' ङ्गा व्युच्च' रन्ति एव' मेवा' स्मादात्म' नः स' र्वे प्राणा' ः स' र्वे लोका' ः स' र्वे देवा' ः स' र्वाणि भूता' नि स' र्व एत' आत्म' नो K om. sarva ॥. व्यु' च्चरन्ति ॥ त' स्योपनिष' त्सत्य' स्य सत्य' मितिः प्राणा' वै' सत्य' ं, ते' षामेष' सत्य' म् ॥ ch2 pMk1 यो' ह वै' शि' शुँ सा' धानँ स' प्रत्याधानँ स' स्थूणँ स' दामं वे' द, सप्त' ह द्विषतो' भ्रा' तृव्यान' वरुणद्धि ॥ pM2/k1 अय' ं वा' व' शि' शुर्यो' ऽय' ं मध्यम' ः प्राण' स्; त' स्येद' मेवा' धा' नम् इद' ं प्रत्याधा' नं, प्राण' ः स्थूणा' न्नं दा' म ॥ pM2/k2 त' मेता' ः सप्ता' क्षितय उ' पतिष्ठन्तेः pM3/k2 त' द्या' इमा' अक्ष' ँल् लो' हिन्यो रा' जयः ता' भिरेनँ ऱुद्रो' ऽन्वा' यत्तो' ; अथ या' अक्ष' न्ना' पः ता' भिः पर्ज' न्यो; या' क' नीनका, त' यादित्यो' ; य' च्छुक्ल' ं K kR\^ishhNaM ते' नाग्नि' ः य' च्कृष्ण' ं K shuklaM ते' ने' न्द्रो' ॥ अधरयैनं वर्तन्या' पृथिव्य' न्वा' यत्ता, द्यौ' रु' त्तरया ॥ ना' स्या' न्नं क्षीयते, य' एव' ं वे' द ॥ pM4/k3 त' देष' श्लो' को भवति अर्वा' ग्बिलश्चमस' ऊर्ध्व' बुध्नस्; त' स्मिन्य' शो नि' हितं विश्व' रूपं ॥ त' स्यासत ऋषयः सप्त' ती' रे; वा' गष्टमी' ब्र' ह्मणा संविदाने' ति ॥ pM5/k3 अर्वा' ग्बिलश्चमस' ऊर्ध्व' बुध्न इ' तीद' ं त' च्छ' रीर, एष' ह्य' र्वा' ग्बिलश्चमस' ऊर्ध्व' बुध्नः ॥ त' स्मिन्य' शो नि' हितं विश्व' रूपमि' ति, प्राणा' वै' य' शो नि' हितं विश्व' रूपं, प्राणा' नेत' दाह ॥ त' स्यासत ऋषयः सप्त' ती' र इ' ति, प्राणा' वा' ऋषयः, प्राणा' णेत' दाह ॥ वा' गष्टमी' ब्र' ह्मणा संविदाने' ति, वा' ग्घ्य' ष्टमी' ब्र' ह्मणा संवित्ते' ॥ pM6/k4 इमा' वेव' गोतमभरद्वाजा' उ अय' मेव' गो' तमो, अय' ं भ' रद्वाज ॥ इमा' वेव' विश्वामित्रजमदग्नी' ः अय' मेव' विश्वा' मित्रो, अय' ं जमद' ग्निः ॥ इमा' वेव' वसिष्ठकश्यपा' उ अय' मेव' व' सिष्ठो, अय' ं कश्य' पो ॥ वा' गेवा' त्रिः वाचा' ह्य' न्नमद्य' ते' , अत्तिर्ह वै' ना' मैत' द्य' दत्रिरि' ति ॥ स' र्वस्यात्ता' भवति, स' र्वमस्या' न्नं भवति, य' एव' ं वे' द ॥ ch3 pMk1 द्वे' वा' व' ब्र' ह्मणो रूपे' ः मूर्त' ं चैवा' मूर्तं च, म' र्त्यं चामृतं च, स्थित' ं च य' च्च, स' च्च त्य' ं च ॥ pMk2 त' देत' न्मूर्त' ं य' दन्य' द्वायो' श्चान्त' रिक्षाच्चैत' न्म' र्त्यम् एत' त्स्थित' म् एत' त्स' त् ॥ pM3/k2 त' स्यैत' स्य मूर्त' स्यैत' स्य म' र्त्यस्यैत' स्य स्थित' स्यैत' स्य सत' एष' र' सो य' एष' त' पति; सतो' ह्य् ए' ष' र' सः ॥ pM4/k3 अ' था' मूर्तं वायु' श्चान्त' रिक्षश्चैत' दमृतम् एत' द्य' द् एत' त्त्य' म् ॥ pM5/k3 त' स्यैत' स्या' मूर्तस्य, त' स्यामृतस्यैत' स्य यत' , एत' स्य त्य' स्यैष' र' सो य' एष' एत' स्मिन्म' ण्डले पु' रुषस्; त्य' स्य ह्य् ए' ष' र' स ॥ इ' त्यधिदेवत' म् ॥ pM6/k4 अ' थाध्यात्म' म् ॥ इद' मेव' मूर्त' ं य' दन्य' त्प्राणा' च्च य' श्चाय' मन्त' रात्म' न्नाकाश' ः एत' न्म' र्त्यम् एत' त्स्थित' म् एत' त्स' त् ॥ pM7/k4 त' स्यैत' स्य मूर्त' स्य, एत' स्य म' र्त्यस्यैत' स्य स्थित' स्यैत' स्य सत' एष' र' सो य' च्च' क्षुः; सत' ह्य् ए' ष' र' सः ॥ pM8/k5 अ' था' मूर्तम् प्राण' श्च य' श्चाय' मन्त' रात्म' न्नाकाश' , एत' दमृतम् एत' द्य' द् एत' त्त्य' ं ॥ pM9/k5 त' स्यैत' स्या' मूर्तस्यैत' स्यामृतस्यैत' स्य यत' , एत' स्य त्य' स्यैष' र' सो यो' ऽय' ं दक्षिणे' ऽक्ष' न्पु' रुषस्; त्य' स्य ह्य् ए' ष' र' सः ॥ pM10/k6 त' स्य हैत' स्य पु' रुषस्य रूप' ं य' था माहारजन' ं वा' सो, य' था पाण्ड्वा' विकं, य' थेन्द्रगोपो' , य' थाग्न्यर्चि' ः य' था पुण्ड' रीकं, य' था सकृद्विद्युत्त' ँ ॥ सकृद्विद्युत्ते' व ह वा' अस्य श्री' र्भवति, य' एव' ं वे' द ॥ pM11/k6 अ' था' त आदेश' ः ने' ति ने' ति, न' ह्य् ए' त' स्मादि' ति ने' त्यन्य' त्प' रमस्ति ॥ अ' थ नामधे' यँ सत्य' स्य सत्य' मि' तिः प्राणा' वै' सत्य' ं, ते' षामेष' सत्य' म् ॥ ch4 pMk1 मै' त्रेयी' ति होवाच या' ज्ञवल्क्य, उद्यास्य' न्वा' अरेऽह' मस्मात्स्था' नादस्मि ॥ ह' न्त तेऽन' या कात्यायन्या' न्तं कर' वाणी' ति ॥ pMk2 सा' होवाच मै' त्रेयीः य' न्म इय' ं, भगोः, स' र्वा पृथिवी' वित्ते' न पूर्णा' स्या' त् क' थं ते' नामृता स्यामि' ति ॥ ने' ति होवाच या' ज्ञवल्क्यो; य' थैवो' पकरण' वतां जीवित' ं, त' थैव' ते जीवित' ँ स्याद्; अमृतत्व' स्य तु' ना' शा' स्ति वित्ते' ने' ति ॥ pMk3 सा' होवाच मै' त्रेयीः ये' नाह' ं ना' मृता स्या' ं, कि' मह' ं ते' न कुर्यां ॥ य' देव' भ' गवान्वे' द, त' देव' मे ब्रूही' ति ॥ pMk4 स' होवाच या' ज्ञवल्क्यः प्रिया' वतारे K batAre नः सती' प्रिय' ं भाषस ॥ ए' हि आ' स्व K Assva व्या' ख्यास्यामि ते ॥ व्याच' क्षाणस्य तु' मे नि' दिध्यासस्वे' ति ॥ ब्र' वितु भ' गवानि' ति K om. bravitu ॥. pMk5 स' होवाच या' ज्ञवल्क्यो K om. न' वा' अरे प' त्युः का' माय प' तिः प्रियो' भवति आत्म' नस् तु' का' माय प' तिः प्रियो' भवति ॥ न' वा' अरे जाया' यै का' माय जाया' प्रिया' भवति आत्म' नस् तु' का' माय जाया' प्रिया' भवति ॥ न' वा' अरे पुत्रा' णां का' माय पुत्रा' ः प्रिया' भवन्ति आत्म' नस् तु' का' माय पुत्रा' ः प्रिया' भवन्ति ॥ न' वा' अरे वित्त' स्य का' माय वित्त' ं प्रिय' ं भवति आत्म' नस् तु' का' माय वित्त' ं प्रिय' ं भवति ॥ न' वा' अरे ब्र' ह्मणः का' माय ब्र' ह्म प्रिय' ं भवति आत्म' नस् तु' का' माय ब्र' ह्म प्रिय' ं भवति ॥ न' वा' अरे क्षत्र' स्य का' माय क्षत्र' ं प्रिय' ं भवति आत्म' नस् तु' का' माय क्षत्र' ं प्रिय' ं भवति ॥ न' वा' अरे लोका' नां का' माय लोका' ः प्रिया' भवन्ति आत्म' नस् तु' का' माय लोका' ः प्रिया' भवन्ति ॥ न' वा' अरे देवा' नां का' माय देवा' ः प्रिया' भवन्ति आत्म' नस् तु' का' माय देवा' ः प्रिया' भवन्ति ॥ न' वा' अरे भूता' नां का' माय भूता' नि प्रिया' णि भवन्ति आत्म' नस् तु' का' माय भूता' नि प्रिया' णि भवन्ति ॥ न' वा' अरे स' र्वस्य का' माय स' र्वं प्रिय' ं भवति आत्म' नस् तु' का' माय स' र्वं प्रिय' ं भवति ॥ आत्मा' वा' अरे द्रष्ट' व्यः श्रोत' व्यो मन्त' व्यो निदिध्यासित' व्यो ॥ मै' त्रेयि आत्म' नो वा' अरे द' र्शनेन श्र' वणेन मत्या' विज्ञा' नेनेद' ँ स' र्वं विदित' म् ॥ pMk6 ब्र' ह्म त' ं प' रादाद्यो' ऽन्य' त्रात्म' नो ब्र' ह्म वे' द; क्षत्र' ं त' ं प' रादाद्यो' ऽन्य' त्रात्म' नः क्षत्र' ं वे' द; लोका' स् त' ं प' रादुर्यो' ऽन्य' त्रात्म' नो लोका' न्वे' द; देवा' स् त' ं प' रादुर्यो' ऽन्य' त्रात्म' नो देवा' न्वे' द; भूता' नि त' ं प' रादुर्यो' ऽन्य' त्रात्म' नो भूता' नि वे' द; स' र्वं त' ं प' रादाद्यो' ऽन्य' त्रात्म' नः स' र्वं वे' देद' ं ब्र' ह्मेद' ं क्षत्र' म् इमे' लोका' , इमे' देवा' , इमा' नि भूता' नीद' ँ स' र्वं, य' दय' मात्मा' ॥ pMk7 स' य' था दुन्दुभे' र्हन्य' मानस्य न' बा' ह्याङ्छ' ब्दाङ्छक्नुयाद्ग्र' हणाय, दुन्दुभे' स् तु' ग्र' हणेन दुन्दुभ्याघात' स्य वा श' ब्दो गृहीत' ः; pM8/k9 स' य' था वी' णायै वाद्य' मानायै न' बा' ह्याङ्छ' ब्दाङ्छक्नुयाद्ग्र' हणाय, वी' णायै तु' ग्र' हणेन वीणावाद' स्य वा श' ब्दो ग्र्हीत' ः; pM9/k8 स' य' था शङ्ख' स्य ध्माय' मानस्य न' बा' ह्याङ्छ' ब्दाङ्छक्नुयाद्ग्र' हणाय, शङ्ख' स्य तु' ग्र' हणेन शङ्खध्म' स्य वा श' ब्दो गृहीत' ः; pMk10 स' य' थार्द्रैधाग्ने' रभ्या' हितस्य K abhyAhitAt पृथग्धूमा' विनिश्च' रन्ति एव' वा' अरेऽस्य महतो' भूत' स्य नि' श्वसितम् K niHshvasitam एत' द्य' दृग्वेदो' यजुर्वेद' ः सामवेदो' ऽथर्वाङ्गिर' स इतिहास' ः पुराण' ं विद्या' उपनिष' दः श्लो' काः सू' त्राण्यनुव्याख्या' नानि व्याख्या' ननि अस्यै' वै' ता' नि स' र्वाणि नि' श्वसितानि kniHshvasitAni pMk11 स' य' था स' र्वासामपा' ँ समुद्र' एकायन' म् एव' ँ स' र्वेषाँ स्पर्शा' नां त्व' गेकायन' म् एव' ँ स' र्वेषां गन्धा' नां ना' सिके एकायन' म् एव' ँ स' र्वेषाँ र' सानां जिह्वै' कायन' म् एव' ँ स' र्वेषाँ रूपा' णां च' क्षुरेकायन' म् एव' ँ स' र्वेषँ श' ब्दानाँ श्रो' त्रमेकायन' म् एव' ँ स' र्वेषाँ सङ्कल्पा' नां म' न एकायन' म् K variato ordineH एव' ँ स' र्वेषां वे' दानां वा' गेकायन' म् एव' ँ स' र्वेषां क' र्मणाँ ह' स्तावेकायन' म् एव' ँ स' र्वेषाम' ध्वनां पा' दावेकायन' म् एव' ँ स' र्वेषामानन्दा' नामुप' स्थ एकायन' म् एव' ँ स' र्वेषां विसर्गा' णां पा' युरेकायन' म् एव' ँ स' र्वासां विद्या' नाँ हृदयमेकायन' म् pMk12 स' य' था सैन्धवखिल्य' उदके' प्रा' स्त उदक' मेवा' नुविली' येत, ना' हास्योद्ग्र' हणायैव' K na hAsyodgrahaNAyaiva स्याद् य' तो-यतस् त्वा' द' दीत लव' णमेवै' व' ं वा' अर इद' ं मह' द्भूत' मनन्त' मपार' ं विज्ञानघन' एवै' ते' भ्यो भूते' भ्यः समुत्था' य, ता' न्य् एवा' नुवि' नश्यति; न' प्रे' त्य संज्ञा' स्ती' त्यरे ब्रवीमी' ति होवाच या' ज्ञवल्क्यः ॥ pMk13 सा' होवाच मै' त्रेयि अ' त्रैव' मा भ' गवानमूमुहद् न' प्रे' त्य संज्ञा' स्ती' ति ॥ pM14/k13 स' होवाच या' ज्ञवल्क्यो K om. न' वा' अरेऽह' ं मो' हं ब्रवीमि अल' ं वा' अर इद' ं विज्ञा' नाय ॥ pM15/k14 य' त्र हि' द्वैत' मिव भ' वति, K variato ordineH त' दि' तर इ' तरं जिघ्रति, त' दि' तर इ' तरं पश्यति त' दि' तर इ' तरँ शृणोति, त' दि' तर इ' तरमभि' वदति, त' दि' तर इ' तरं मनुते, त' दि' तर इ' तरं वि' जानाति ॥ pM16/k14 य' त्र त्व' स्य स' र्वमात्मै' वा' भूत् kvariato ordineH त' त्के' न क' ं पश्येत् त' त्के' न क' ं जिघ्रेत् त' त्के' न क' ँ शृणुयात् त' त्के' न क' मभि' वदेत् त' त्के' न क' ं मन्वीत, त' त्के' न क' ं वि' जानीयाद् ॥ ये' नेद' ँ स' र्वं विजाना' ति, त' ं के' न वि' जानीयाद् विज्ञाता' रमरे के' न वि' जानीयादि' ति ॥ ch5 pMk1 इय' ं पृथिवी' स' र्वेषां भूता' नां म' धु अस्यै' पृथिव्यै' स' र्वाणि भूता' नि म' धु; य' श्चाय' मस्या' ं पृथिव्या' ं तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, य' स् चाय' मध्यात्म' ँ शारीर' स् तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, अय' मेव' स' यो' ऽय' मात्मे' द' ममृतम् इद' ं ब्र' ह्म, इद' ँ स' र्वम् ॥ pMk2 इमा' आ' पः स' र्वेषां भूता' नां म' धु आसा' मपा' ँ स' र्वाणि भूता' नि म' धु; य' श्चाय' मास्व' प्सु' तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, य' श्चाय' मध्यात्म' ँ रैतस' स् तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, अय' मेव' स' यो' ऽय' मात्मे' द' ममृतम् इद' ं ब्र' ह्म, इद' ँ स' र्वम् ॥ pMk3 अय' मग्नि' ः स' र्वेषां भूता' नां म' धु अस्याग्ने' ः स' र्वाणि भूता' नि म' धु; य' श्चाय' मस्मि' न्नग्नौ' तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, य' श्चाय' मध्यात्म' ं वाङ्म' यस् तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, अय' मेव' स' यो' ऽय' मात्मे' द' ममृतम् इद' ं ब्र' ह्म, इद' ँ स' र्वम् ॥ pM4/k10 अय' माकाश' ः स' र्वेषां भूता' नां म' धु अस्याकाश' स्य स' र्वाणि भूता' नि म' धु; य' श्चाय' मस्मि' न्नाकाशे' तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, य' श्चाय' मध्यात्म' ँ हृद्य् आकाश' स् तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, अय' मेव' स' यो' ऽय' मात्मे' द' ममृतम् इद' ं ब्र' ह्मेद' ँ स' र्वम् ॥ pM5/k4 अय' ं वायु' ः स' र्वेषां भूता' नां म' धु अस्य वायो' ः स' र्वाणि भूता' नि म' धु; य' श्चाय' मस्मि' न्वायौ' तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, य' श्चाय' मध्यात्म' ं प्राण' स् तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, अय' मेव' स' यो' ऽय' मात्मे' द' ं अमृतम् इद' ं ब्र' ह्मेद' ँ स' र्वम् ॥ pM6/k5 अय' मादित्य' ः स' र्वेषां भूता' नां म' धु अस्यादित्य' स्य स' र्वाणि भूता' नि म' धु; य' श्चाय' मस्मि' न्नादित्ये' तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, य' श्चाय' मध्यात्म' ं चाक्षुष' स् तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, अय' मेव' स' यो' ऽय' मात्मे' द' ममृतम् इद' ं ब्र' ह्मेद' ँ स' र्वम् ॥ pMk7 अय' ं चन्द्र' ः स' र्वेषां भूता' नां म' धु अस्य चन्द्र' स्य स' र्वाणि भूता' नि म' धु; य' श्चाय' मस्मि' न्चन्द्रे' तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, य' श्चाय' मध्यात्म' ं मानस' स् तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, अय' मेव' स' यो' ऽय' मात्मे' द' ममृतम् इद' ं ब्र' ह्मेद' ँ स' र्वम् ॥ pM8/k6 इमा' दि' शः स' र्वेषां भूता' नां म' धु आसा' ं दिशा' ँ स' र्वाणि भूता' नि म' धु; य' श्चाय' मासु' दिक्षु' तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, य' श्चाय' मध्यात्म' ँ श्रौत्र' ः प्रातिश्रुत्क' स् तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, अय' मेव' स' यो' ऽय' मात्मे' द' ममृतम् इद' ं ब्र' ह्मेद' ँ स' र्वम् ॥ pM9/k8 इय' ं विद्यु' त्स' र्वेषां भूता' नं म' धु अस्यै' विद्यु' तः स' र्वाणि भूता' नि म' धु; य' श्चाय' मस्या' ं विद्यु' ति तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, य' श्चाय' मध्यात्म' ं तैजस' स् तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, अय' मेव' स' यो' ऽय' मात्मे' द' ममृतम् इद' ं ब्र' ह्मेद' ँ स' र्वम् ॥ pM10/k9 अय' ँ स्तनयित्नु' ः स' र्वेषां भुता' नां म' धु अस्य स्तनयित्नो' ः स' र्वाणि भूता' नि म' धु; य' श्चाय' मस्मि' न्त्स्तनयित्नौ' तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, य' श्चाय' मध्यात्म' ँ शाब्द' ः सौवर' स् तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, अय' मेव' स' यो' ऽय' मात्मे' द' ममृतम् इद' ं ब्र' ह्मेद' ँ स' र्वम् ॥ pMk11 अय' ं धर्म' ः स' र्वेषां भूता' नां म' धु अस्य धर्म' स्य स' र्वाणि भूता' नि म' धु; य' श्चाय' मस्मि' न्धर्मे' तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, य' श्चाय' मध्यात्म' ं धार्म' स् तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, अय' मेव' स' यो' ऽय' मात्मे' द' ममृतम् इद' ं ब्र' ह्मेद' ँ स' र्वम् ॥ pMk12 इद' ँ सत्य' ँ स' र्वेषां भूता' नां म' धु अस्य सत्य' स्य स' र्वाणि भूता' नि म' धु; य' श्चाय' मस्मि' न्त्सत्ये' तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, य' श्चाय' मध्यात्म' ँ सात्य' स् तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, अय' मेव' स' यो' ऽय' मात्मे' द' ममृतम् इद' ं ब्र' ह्मेद' ँ स' र्वम् ॥ pMk13 इद' ं मानुष' ँ स' र्वेषां भूता' नां म' धु अस्य मानुष' स्य स' र्वाणि भूता' नि म' धु; य' श्चाय' मस्मि' न्मानुषे' तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, य' श्चाय' मध्यात्म' ं मानुष' स् तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, अय' मेव' स' यो' ऽय' मात्मे' द' ममृतम् इद' ं ब्र' ह्मेद' ँ स' र्वम् ॥ pMk14 अय' मात्मा' स' र्वेषां भूता' नां म' धु अस्यात्म' नः स' र्वाणि भूता' नि म' धु; य' श्चाय' मस्मि' न्नात्म' नि तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, य' श्चाय' मात्मा' तेजोम' योऽमृतम' यः पु' रुषो, अय' मेव' स' यो' ऽय' मात्मे' द' ममृतम् इद' ं ब्र' ह्मेद' ँ स' र्वम् ॥ pMk15 स' वा' अय' मात्मा' स' र्वेषां अ' धिपतिः, स' र्वेषां भूता' नाँ रा' जा ॥ त' द्य' था रथनाभौ' च रथनेमौ' चा' राः स' र्वे स' मर्पिता, एव' मेवा' स्मि' न्नात्म' नि स' र्वाणि भूता' नि स' र्वे देवा' ः स' र्वे लोका' ः स' र्वे प्राणा' ः स' र्व एत' आत्मा' नः स' मर्पिताः ॥ pMk16 इद' ं वै' त' न्म' धु डध्य' ङ्ङ् अथर्वणो' ऽश्वि' भ्यामुवाच ॥ त' देत' दृषिः प' श्यन्नवोचत् lv 1.116.12: त' द्वां, नरा, सन' ये द' ँस उग्र' म् आवि' ष् कृणोमि, तन्यतु' र्न' वृष्टि' ं, डध्य' ङ् ह य' न्म' ध्व् अथर्वणो' वाम् अ' श्वस्य शीर्ष्णा' प्र' य' दीमुवा' चे' ति ॥ pMk17 इद' ं वै' त' न्म' धु डध्य' ङ्ङ् अथर्वणो' ऽश्वि' भ्यामुवाच ॥ त' देत' दृषिः प' श्यन्नवोचत् lv 1.117.22: अथर्वणा' याश्विना डधीचे' ऽश्व्यँ शि' रः प्र' त्यैरयतं; स' वां म' धु प्र' वोचदृताय' न् त्वाष्ट्र' ं य' द् दस्राउ अपिकक्ष्य' ं वामि' ति ॥ pMk18 इद' ं वै' त' न्म' धु डध्य' ङ्ङ् अथर्वणो' ऽश्वि' भ्यामुवाच ॥ त' देत' दृषिः प' श्यन्नवोचत् पु' रश्चक्रे द्विप' दः, पु' रश्चक्रे च' तुष्पदः; पु' रः स' , पक्षी' भुत्वा' , पु' रः पु' रुष आ' विशदि' ति ॥ स' वा' अय' ं पु' रुषः स' र्वासु पूर्षु' पुरिशयो' ; नै' नेन कि' ं चना' नावृतं, नै' नेन कि' ं चना' सम्वृतम् ॥ pMk19 इद' ं वै' त' न्म' धु डध्य' ङ्ङ् अथर्वणो' ऽश्वि' भ्यामुवाच ॥ त' देत' दृषिः प' श्यन्नवोचत् lv 6.47.18: रूप' ँ-रूपं प्र' तिरूपो बभूव, त' दस्य रूप' ं प्रतिच' क्षणाये' - -न्द्रो माया' भिः पुरुरू' प ईयते, युक्ता' ह्य' स्य ह' रयः शता' द' शे' ति ॥ अय' ं वै' ह' रयो, अय' ं वै' दश च सह' स्रणि बहू' नि चानन्ता' नि च ॥ त' देत' द्ब्र' ह्मापूर्व' मनपर' मनन्तर' मबाह्य' म् अय' मात्मा' ब्र' ह्म स' र्वानुभूः ॥ इ' त्यनुशा' सनम् ॥ [पनुस्तुब्] pM20 pro m5,20-22 schribitkrishna 6; vide infra अ' थ वँश' ः ॥ त' दिद' ं वय' ँ हौ' र्पणाय्याच्, छौ' र्पणय्यो गौ' तमाद् गौ' तमो व' त्स्याद् व' त्स्यो वा' त्स्याच्च पाराशर्या' च्च, पा' राशर्यः षा' ंक्त्याच्च भा' रद्वाजाच्च, भा' रद्वाज औदावहे' श्च हा' ण्डिल्याच्च, हा' ण्डिल्यो वै' जवापाच्च गौतमा' च्च, गौ' तमो वै' जवापायनाच्च वैष्टपुरेया' च्च, वै' ष्टपुरेयः हा' ण्डिल्याच्च ऱौहिणायना' च्च, ऱौ' हिणायनः हौ' नकाच्चात्रेया' च्च ऱैभ्या' च्च, ऱै' भ्यः पौ' तिमाष्यायणाच्च कौण्डिन्यायना' च्च, कौ' ण्डिन्यायनः कौ' ण्डिन्यात् कौ' ण्डिन्यः कौ' ण्डिन्यात् कौ' ण्डिन्यः कौण्डिन्या' च्चाग्निवेश्या' च्च, pM21 pro m5,20-22 schribitkrishna 6; vide infra अग्निवेश्य' ः षौ' तवात् षौ' तवः पा' राशर्यात् पा' राशर्यः जा' तुकर्ण्यात् जा' तुकर्ण्यो भा' रद्वाजाद् भा' रद्वाजो भारद्वाजा' च्चासुरायणा' च्च गौतमा' च्च, गौ' तमो भा' रद्वाजाद् भा' रद्वाजो वैजवापायना' च्, वै' जवापायनः कशिकायने' ः, कशिकायनि' र्घृतकौशिका' द् घृतकौशिक' ः पा' राशर्यात् पा' राशर्यः पा' राशर्यात् पा' राशर्यः जा' तुकर्ण्यात् जा' तुकर्ण्यो भा' रद्वाजाद् भा' रद्वाजो भारद्वाजा' च्चासुरायणा' च्यस्का' च्च, असुरायण' स् ट्रै' वणेः ट्रै' वणिराउ' पजन्धनेः आउ' पजन्धनिःअसुरेः असुरिर्भा' रद्वाजाद् भा' रद्वाजो अत्रेया' त् pM22 pro m5,20-22 schribitkrishna 6; vide infra अत्रेयो' मा' ण्टेः, मा' ण्टिर्गौ' तमाद् गौ' तमो गौ' तमाद् गौ' तमो वा' त्स्याद् वा' त्स्यः हा' ण्डिल्याच्, छा' ण्डिल्यः कै' शोर्यात्का' प्यात् कै' शोर्यः का' प्यः कुमारहरिता' त् कुमारहरितो' गालवा' द् गालवो' विदर्भीकौण्डिन्या' द् विदर्भीकौण्डिन्यो' बा' भवाद्वत्सनपा' द् बा' भवः पथ' ः षौ' भरात् प' न्थाः षौ' भरोऽया' स्यादङ्गिरसा' द् आया' स्यो अङ्गिरस' ऽभुतेस् ट्वा' ष्ट्राद् अभुतिः ट्वा' ष्ट्रो विश्व' रूपाद्ट्वा' ष्ट्राद् विश्व' रूपस् ट्वा' ष्ट्रोऽश्वि' भ्याम् आश्वि' नौ डधि' च अथर्वना' द् डध्य' ङ्ङ् अथर्वनो' ऽथर्वनो डै' वाद् अथर्वा डै' व मृत्यो' ः प्राद्ध' ँसनान् मृत्यु' ः प्राद्ध' ँसनः ष' नगात् ष' नगः परेष्टि' णः परेष्टी' ब्र' ह्मनो ब्र' ह्म स्व' यंभु, ब्र' ह्मणे न' मः ॥ chk6 schribitkrishna pro m5,20-22; vide supra pk1 अथ वँशः पशुतिमाष्यो गौपवनाद् गौपवनः पशुतिमाष्यात् पशुतिमाष्यो गौपवनाद् गौपवनः कौशिकात् कौशिकः कौण्डिन्यात् कौण्डिन्यः हाण्डिल्यात् हाण्डिल्यः कौशिकाच्च गौतमाच्च, गौतमो pk2 अग्निवेश्याद् अग्निवेश्यः हाण्डिल्याच्चानभिम्लाताच्च, अनभिम्लात अनभिम्लाताद् अनभिम्लात अनभिम्लाताद् अनभिम्लातो गौतमाद् गौतमः षैतवप्राचीनयोग्याभ्याँ, षैतवप्राचीनयोग्यौ पाराशर्यात् पाराशर्यो भारद्वाजाद् भारद्वाजो भारद्वाजाच्च गौतमाच्च, गौतमो भारद्वाजाद् भारद्वाजः पाराशर्यात् पाराशर्यो वैजवापायनाद् वैजवापायनः कौशिकायनेः, कौशिकायनिर् pk3 घृतकौशिकाद् घृतकौशिकः प्राशर्यायणात् पारशर्यायणः पाराशर्यात् पाराशर्यो जातूकर्ण्यात् जातूकर्ण्य असुरायणाच्च यास्काच्च, असुरायणस् ट्रैवणेः, ट्रैवणिरौपजन्धनेः, औपजन्धनिरसुरेः, असुरिर्भारद्वाजाद् भारद्वाज अत्रेयाद् अत्रेयो माण्टेः, माण्टिर्गौतमाद् गौतमो वात्स्याद् वात्स्यः हाण्डिल्याच्, छाण्डिल्यः कैशोर्यात्काप्यात् कैशोर्यः काप्यः कुमारहारितात् कुमारहारितो गालवाद् गालवो विदर्भीकौण्डिन्याद् विदर्भीकौण्डिन्यो वत्सनपातो बाभ्रवाद् वत्सनपाद्बाभ्रवः पथः षौभरात् पन्थाः षौभरोऽयास्यादङ्गिरसाद् आयास्य अङ्गिरस अभूतेस् ट्वाष्ट्राद् अभूतिस् ट्वाष्ट्रो विश्वरूपात्ट्वाष्ट्राद् विश्वरूपस् ट्वाष्ट्रोऽव्शि' भ्याम् आश्वि' नौ डधीच अथर्वणाद् डध्यङ्ङ् अथर्वणोऽथर्वणो डैवाद् आथर्वा डैवो मृत्योः प्राध्वँसनान् मृत्यु' ः प्राध्वँसनः प्रध्वँसनात् प्रध्वँसन एकर्षेः एकर्षिर्विप्रचित्तेः विप्रचित्तिर्व्यष्टेः व्यष्टिः षनारोः, षनारुः षनातनात् षनातनः षनगात् षनगः परमेष्ठिनः, परमेष्ठी ब्रह्मणो; ब्रह्म स्वयंभु, ब्रह्मणे नमः ॥ [प्नोर्मल्] ch3 = hbM 14.6. = hbk16.6. ch1 pMk1 जनको' ह वै' देहो बहुदक्षिणे' न यज्ञे' नेजे ॥ त' त्र ह कुरुपङ्चाला' नां ब्राह्मणा' अभिस' मेता बभूवुः ॥ त' स्य ह जनक' स्य वै' देहस्य विजिज्ञा' सा Ai.gH II 2, paH 142a[Tgrx16]AH +vijiGYAsA\` बभूवः क' ः स्विदेषा' ं ब्राह्मणा' नामनूचान' तम इ' ति ॥ pM2/k1 स' ह ग' वाँ सह' स्रम' वरुरोध; द' श-दश पा' दा ए' कैकस्याः शृङ्गयोरा' बद्धा बभूवुः ॥ pM2/k2 ता' न्होवाचः ब्रा' ह्मणा भगवन्तो, यो' वो ब्र' ह्मिष्ठः, स' एता' गा' उ' दजतामि' ति ॥ ते' ह ब्राह्मणा' न' दधृषुः ॥ pM3/k2 अ' थ ह या' ज्ञवल्क्यः स्व' मेव' ब्रह्मचारि' णमुवाचैता' ः, सौम्यो' दज, षामश्रवा३ इ' ति ॥ ता' होदा' चकार ॥ ते' ह ब्राह्मणा' श्चुक्रुधुः कथ' ं नु' नो ब्र' ह्मिष्ठो ब्रुवीते' ति ॥ pM4/k2 अ' थ ह जनक' स्य वै' देहस्य हो' ताश्वलो' बभूव ॥ स' हैनं पप्रच्छः त्व' ं नु' ख' लु नो, याज्ञवल्क्य, ब्र' ह्मिष्ठोऽसी३ इ' ति ॥ स' होवाचः न' मो वय' ं ब्र' ह्मिष्ठाय कुर्मो; गो' कामा एव' वय' ँ स्म इ' ति ॥ त' ँ ह त' त एव' प्र' ष्टुं दध्रे हो' ताश्वल' ः pM5/k3 या' ज्ञवल्क्ये' ति होवाच, य' दिद' ँ स' र्वं मृत्यु' नाप्त' ँ, स' र्वं मृत्यु' नाभि' पन्नं, के' न य' जमानो मृत्यो' रा' प्तिम' तिमुच्यत इ' ति ॥ हो' त्रर्त्वि' जाग्नि' ना वाचा' ; वा' ग्वै' यज्ञ' स्य हो' ता ॥ त' द्ये' य' ं वा' क्सो' ऽय' मग्नि' ः स' हो' ता सा' मु' क्तिः सा' तिमुक्तिः ॥ pM6/k4 या' ज्ञवल्क्ये' ति होवाच, य' दिद' ँ स' र्वमहोरात्रा' भ्यामाप्त' ँ, स' र्वमहोरात्रा' भ्यामभि' पन्नं, के' न य' जमानोऽहोरात्र' योरा' प्तिम' तिमुच्यत इ' ति ॥ अध्वर्यु' णर्त्वि' जा च' क्षुषादित्ये' न; च' क्षुर्वै' यज्ञ' स्याध्वर्यु' ः ॥ त' द्य' दिद' ं च' क्षुः, सो' ऽसा' वादित्य' ः; सो' ऽध्वर्यु' ः सा' मु' क्तिः सा' तिमुक्तिः ॥ pM7/k5 या' ज्ञवल्क्ये' ति होवाच, य' दिद' ँ स' र्वं पूर्वपक्षापरपक्षा' भ्यामाप्त' ँ, स' र्वं पूर्वपक्षापरपक्षा' भ्यामभि' पन्नं, के' न य' जमानः पूर्वपक्षापरपक्ष' योरा' प्तिम' तिमुच्यत इ' ति ॥ ब्रह्म' णर्त्वि' जा म' नसा चन्द्रे' ण; म' नो वै' यज्ञ' स्य ब्रह्मा' ॥ त' द्य' दिद' ं म' नः, सो' ऽसौ' चन्द्र' ः स' ब्रह्मा' सा' मु' क्तिः सा' तिमुक्तिः ॥ pM8/k6 या' ज्ञवल्क्ये' ति होवाच, य' दिद' मन्त' रिक्षमनारम्बण' मिव; के' नाक्रमे' ण य' जमानः स्वर्ग' ं लोक' मा' क्रमत इ' ति ॥ उद्गात्र' र्त्वि' जा वयु' ना प्राणे' न; प्राणो' वै' यज्ञ' स्योद्गाता' ॥ त' द्यो' ऽय' ं प्राण' ः स' वायु' ः स' उद्गाता' सा' मु' क्तिः सा' तिमुक्तिः ॥ इ' त्य' तिमोक्षा, अ' थ संप' दः ॥ pM9/k7 या' ज्ञवल्क्ये' ति होवाच, क' तिभिरय' मद्य' र्ग्भि' र्हो' तास्मि' न्यज्ञे' करिष्यती' ति ॥ तिसृभिरि' ति ॥ कतमा' स् ता' स् ति' स्र इ' ति ॥ पुरोनुवाक्या' च याज्या' च श' स्यैव' तृती' या ॥ कि' ं ता' भिर्जयती' ति ॥ पृथिवीलोक' मेव' पुरोनुवाक्य' या ज' यति अन्तरिक्षलोक' ं याज्य' या, द्यौर्लोक' ँ श' स्यया pM10/k8 या' ज्ञवल्क्ये' ति होवाच, क' त्यय' मद्या' ध्वर्यु' रस्मि' न्यज्ञ' आ' हुतीर्होष्यती' ति ॥ तिस्र' इ' ति ॥ कतमा' स् ता' स् ति' स्र इ' ति ॥ या' हुता' उज्ज्व' लन्ति, या' हुता' अतिने' दन्ति, या' हुता' अधिशे' रते ॥ कि' ं ता' भिर्जयती' ति ॥ या' हुता' उज्ज्व' लन्ति, देवलोक' मेव' ता' भिर्जयतिः दी' प्यत इव हि' देवलोको' ॥ या' हुता' अतिने' दन्ति, मनुष्यलोक' म् K pitR\^ilokam एव' ता' भिर्जयति अ' तीव हि' मनुष्यलोको' K pitR\^iloko या' हुता' अधिशे' रते, पितृलोक' म् K manushhyalokam एव' ता' भिर्जयति अध' इव हि' पितृलोक' ः K manushhyaloka\`H pM11/k9 या' ज्ञवल्क्ये' ति होवाच, क' तिभिरय' मद्य' ब्रह्मा' यज्ञ' ं दक्षिणतो' देव' ताभिर्गोपायिष्य' ती' त्य् K gopAyatIty ए' कये' ति ॥ कतमा' सै' के' ति ॥ म' न एवे' ति ॥ अनन्त' ं वै' म' नो, अनन्ता' वि' श्वे देवा' ॥ अनन्त' मेव' स' ते' न लोक' ं जयति ॥ pM12/k10 या' ज्ञवल्क्ये' ति होवाच, क' त्यय' मद्यो' द्गाता' स्मि' न्यज्ञे' स्तोत्रि' याः स्तोष्यती' ति ॥ तिस्र' इ' ति ॥ कतमा' स् ता' स् ति' स्र इ' ति ॥ पुरोनुवाक्या' च याज्या' च श' स्यैव' तृती' याधिदेवत' म् अ' थाध्यत्म' ं K om. adhidevatam ॥. कतमा' स् ता' या' अध्यात्म' मि' ति ॥ प्राण' एव' पुरोनुवाक्या' पानो' याज्या' , व्यान' ः श' स्या ॥ कि' ं ता' भिर्जयती' ति ॥ य' त्कि' ङ्चेद' ं प्राणभृदि' ति kpro ya\`t ॥. schribitpR\^ithivIlokameva puronuvAkyayA jayati त' तो ह हो' ताश्वल' उ' परराम ॥ ch2 pMk1 अ' थ हैनं जारत्कारव' आ' र्तभागः पप्रच्छ ॥ या' ज्ञवल्क्ये' ति होवाच, क' ति ग्र' हाः, क' त्यतिग्रहा' इ' ति ॥ अष्टौ' ग्र'