गोपाल-तपणि उपनिषद्

From Wikisource

.. गोपालतापिन्युपनिषत् .. श्रीमत्पञ्चपदागारं सविशेषतयोज्ज्वलम् . प्रतियोगिविनिर्मुक्तं निर्विशेषं हरिं भजे .. ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः .. भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः .. स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाँसस्तनूभिः .. व्यशेम देवहितं यदायुः .. स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः .. स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः .. स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः .. स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु .. ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः .. गोपालतापनं कृष्णं याज्ञवल्क्यं वराहकम् . शाट्यायनी हयग्रीवं दत्तात्रेयं च गारुडम् .. हरिः ॐ सच्चिदानन्दरूपय कृष्णायाक्लिष्टकर्मणे . नमो वेदान्तवेद्याय गुरवे बुद्धिसाक्षिणे .. मुनयो ह वै ब्राह्मणमूचुः . कः परमो देवः कुतो मृत्युर्बिभेति . कस्य विज्ञानेनाखिलं विज्ञातं भवति . केनेदं विश्वं संसरतीति . तदुहोवाच ब्राह्मणः . कृष्णो वै परमं दैवतम् . गोविन्दान्मृत्युर्बिभेति . गोपीजनवल्लभज्ञानेनैतद्विज्ञातं भवति . स्वाहेदं विश्वं संसरतीति . तदुहोचुः . कः कृष्णः . गोविन्दश्च कोऽसाविति . गोपीजनवल्लभश्च कः . का स्वाहेति . तानुवाच ब्राह्मणः . पापकर्षणो गोभूमिवेदवेदितो गोपीजनविद्याकलापप्रेरकः . तन्माया चेति सकलं परं ब्रह्मैव तत् . यो ध्यायति रसति भजति सोऽमृतो भवतीति . ते होचुः . किं तद्रूपं किं रसनं किमाहो तद्भजनं तत्सर्वं विविदिषतामाख्याहीति . तदुहोवाच हैरण्यो गोपवेषमभ्रामं कल्पद्रुमाश्रितम् . तदिह श्लोका भवन्ति .. सत्पुण्डरीकनयनं मेघाभं वैद्युताम्बरम् . द्विभुजं ज्ञानमुद्राढ्यं वनमालिनमीश्वरम् .. १.. गोपगोपीगवावीतं सुरद्रुमतलाश्रितम् . दिव्यालंकरणोपेतं रत्नपङ्कजमध्यगम् .. २.. कालिन्दीजलकल्लोलसङ्गिमारुतसेवितम् . चिन्तयञ्चेतसा कृष्णं मुक्तो भवति संसृतेः .. ३.. इति.. तस्य पुना रसनमितिजलभूमिं तु संपाताः . कामादि कृष्णायेत्येकं पदम् . गोविन्दायेति द्वितीयम् . गोपीजनेति तृतीयम् . वल्लभेति तुरीयम् . स्वाहेति पञ्चममिति पञ्चपदं जपन्पञ्चाङ्गं द्यावाभूमी सूर्याचन्द्रमसौ तद्रूपतया ब्रह्म संपद्यत इति . तदेष श्लोकः क्लीमित्येतदादावादाय कृष्णाय गोविन्दाय गोपीजनवल्लभायेति बृहन्मानव्यासकृदुच्चरेद्योऽसौ गतिस्तस्यास्ति मङ्क्षु नान्या गतिः स्यादिति . भक्तिरस्य भजनम् . एतदिहामुत्रोपाधिनैराश्ये- नामुष्मिन्मनःकल्पनम् . एतदेव च नैष्कर्म्यम् . कृष्णं तं विप्रा बहुधा यजन्ति

    गोविन्दं सन्तं बहुधा आराधयन्ति .

गोपीजनवल्लभो भुवनानि दध्रे

    स्वाहाश्रितो जगदेतत्सुरेताः .. १..

वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो

    जन्येजन्ये पञ्चरूपो बभूव .

कृष्णस्तदेकोऽपि जगद्धितार्थं

    शब्देनासौ पञ्चपदो विभाति .. २.. इति..

ते होचुरुपासनमेतस्य परमात्मनो गोविन्दस्याखिलाधारिणो ब्रूहीति . तानुवाच यत्तस्य पीठं हैरण्याष्टपलाशमम्बुजं तदन्तराधिकानलास्त्रयुगं तदन्तरालाद्यर्णाखिलबीजं कृष्णाय नम इति बीजाढ्यं सब्रह्मा ब्राह्मणमादायानङ्गगायत्रीं यथावदालिख्य भूमण्डलं शूलवेष्टितं कृत्वाङ्गवासुदेवादि- रुक्मिण्यादिस्वशक्तिं नन्दादिवसुदेवादिपार्थादिनिध्यादिवीतं यजेत्सन्ध्यासु प्रतिपत्तिभिरुपचारैः . तेनास्याखिलं भवत्यखिलं भवतीति .. २.. तदिह श्लोका भवन्ति . एको वशी सर्वगः कृष्ण ईड्य

    एकोऽपि सन्बहुधा यो विभाति .

तं पीठं येऽनुभजन्ति धीरा-

    स्तेषां सिद्धिः शाश्वती नेतरेषाम् .. ३..

नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनाना-

    मेको बहूनां यो विदधाति कामान् .

तं पीठगं येऽनुभजन्ति धीरा-

    स्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् .. ४..

एतद्विष्णोः परमं पदं ये

    नित्योद्युक्तास्तं यजन्ति न कामात् .

तेषामसौ गोपरूपःप्रयत्ना-

    त्प्रकाशयेदात्मपदं तदेव .. ५..

यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं

    यो विद्यां तस्मै गोपयति स्म कृष्णः .

तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं

    मुमुक्षुः शरणं व्रजेत् .. ६..

ओङ्कारेणान्तरितं ये जपन्ति

    गोविन्दस्य पञ्चपदं मनुम् .

तेषामसौ दर्शयेदात्मरूपं

    तस्मान्मुमुक्षुरभ्यसेन्नित्यशान्तिः .. ७..

एतस्मा एव पञ्चपदादभूव-

    न्गोविन्दस्य मनवो मानवानाम् .

दशार्णाद्यास्तेऽपि संक्रन्दनाद्यै-

    रभ्यस्यन्ते भूतिकामैर्यथावत् .. ८..

पप्रच्छुस्तदुहोवाच ब्रह्मसदनं चरतो मे ध्यातः स्तुतः परमेश्वरः परार्धान्ते सोऽबुध्यत . कोपदेष्टा मे पुरुषः पुरस्तादाविर्बभूव . ततः प्रणतो मायानुकूलेन हृदा मह्यमष्टादशार्णस्वरूपं सृष्टये दत्त्वान्तर्हितः . पुनस्ते सिसृक्षतो मे प्रादुरभूवन् . तेष्वक्षरेषु विभज्य भविष्यज्जगद्रूपं प्राकाशयम् . तदिह कादाकालात्पृथिवीतोऽग्निर्बिन्दोरिन्दुस्तत्संपातात्तदर्क इति . क्लींकारादजस्रं कृष्णादाकाशं खाद्वायुरुत्तरात्सुरभिविद्याः प्रादुरकार्षमकार्षमिति . तदुत्तरात्स्त्रीपुंसादिभेदं सकलमिदं सकलमिदमिति .. ३.. एतस्यैव यजनेन चन्द्रध्वजो गतमोहमात्मानं वेदयति . ओङ्कारालिकं मनुमावर्तयेत् . सङ्गरहितोभ्यानयत् . तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः . दिवीव चक्षुराततम् . तस्मादेनं नित्यमावर्तवेन्नित्यमावर्तयेदिति . ..४.. तदाहुरेके यस्य प्रथमपदाद्भूमिर्द्वितीयपदाज्जलं तृतीयपदात्तेजश्चतुर्थपदाद्वायुश्चरमपदाद्व्योमेति . वैष्णवं पञ्चव्याहृतिमथं मन्त्रं कृष्णावभासकं कैवल्यस्य सृत्यै सततमावर्तयेत्सततमावर्तयेदिति .. ५.. तदत्र गाथाः यस्य चाद्यपदाद्भूमिर्द्वितीयात्सलिलोद्भवः . तृतीयात्तेज उद्भूतं चतुर्थाद्गन्धवाहनः .. १.. पञ्चमादम्बरोत्पत्तिस्तमेवैकं समभ्यसेत् . चन्द्रध्वजोऽगमद्विष्णोः परमं पदमव्ययम् .. २.. ततो विशुद्धं विमलं विशोक-

    मशेषलोभादिनिरस्तसङ्गम् .

यत्तत्पदं पञ्चपदं तदेव

    स वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति .. ३..

तमेकं गोविन्दं सच्चिदानन्दविग्रहं पञ्चपदं वृन्दावनसुरभूरुहतलासीनं सततं मरुद्गणोऽहं परमया स्तुत्या स्तोष्यामि .. ॐ नमो विश्वस्वरूपाय विश्वस्थित्यन्तहेतवे . विश्वेश्वराय विश्वाय गोविन्दाय नमोनमः .. १.. नमो विज्ञानरूपाय परमानन्दरूपिणे . कृष्णाय गोपीनाथाय गोविन्दाय नमोनमः .. २.. नमः कमलनेत्राय नमः कमलमालिने . नमः कमलनाभाय कमलापतये नमः .. ३.. बर्हापीडाभिरामाय रामायाकुण्ठमेधसे . रमामानसहंसाय गोविन्दाय नमोनमः .. ४.. कंसवंशविनाशाय केशिचाणूरघातिने . वृषभध्वजवन्द्याय पार्थसारथये नमः .. ५.. वेणुनादविनोदाय गोपालायाहिमर्दिने . कालिन्दीकूललोलाय लोलकुण्डलधारिणे .. ६.. पल्लवीवदनाम्भोजमालिने नृत्तशालिने . नमः प्रणतपालाय श्रीकृष्णाय नमोनमः .. ७.. नमः पापप्रणाशाय गोवर्धनधराय च . पूतनाजीवितान्ताय तृणावर्तासुहारिणे .. ८.. निष्कलाय विमोहाय शुद्धायाशुद्धवैरिणे . अद्वितीयाय महते श्रीकृष्णाय नमोननमः .. ९.. प्रसीद परमानन्द प्रसीद परमेश्वर . आधिव्याधिभुजङ्गेन दष्टं मामुद्धर प्रभो .. १०.. श्रीकृष्ण रुक्मिणीकान्त गोपीजनमनोहर . संसारसागरे मग्नं मामुद्धर जगद्गुरो .. ११.. केशव क्लेशहरण नारायण जनार्दन . गोविन्द परमानन्द मां समुद्धर माधव .. १२.. अथैवं स्तुतिभिराराधयामि . तथा यूयं पञ्चपदं जपन्तः श्रीकृष्णं ध्यायन्तः संसृतिं तरिष्यथेति होवाच हैरण्यगर्भः . अमुं पञ्चपदं मनुमार्तयेयेद्यः स यात्यनायासतः केवलं तत्पदं तत् . अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन्पूर्वमर्षदिति . तस्मात्कृष्ण एव परमं देवस्तं ध्यायेत् . तं रसयेत् . तं यजेत् . तं भजेत् . ॐ तत्सदित्युपनिषत् .. ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः .. भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः .. स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाँसस्तनूभिः .. व्यशेम देवहितं यदायुः .. स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः .. स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः .. स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः .. स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु .. ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः .. इति गोपालपूर्वतापिन्युपनिषत्समाप्ता .. ॐ एकदा हि व्रजस्त्रियः सकामाः शर्वरीमुषित्वा सर्वेश्वरं गोपालं कृष्णमूचिरे . उवाच ताः कृष्ण अमुकस्मै ब्राह्मणाय भैक्ष्यं दातव्यमिति दुर्वासस इति . कथं यास्यामो जलं तीर्त्वा यमुनायाः . यतः श्रेयो भवति कृष्णेति ब्रह्मचारीत्युक्त्वा मार्गं वो दास्यति . यं मां स्मृत्वाऽगाधा गाधा भवति . यं मां स्मृत्वाऽपूतः पूतो भवति . यं मां स्मृत्वाऽव्रती व्रती भवति . यं मां स्मृत्वा सकामो निष्कामो भवति . यं मां स्मृत्वाऽश्रोत्रियः श्रोत्रियो भवति . यं मां स्मृत्वाऽगाधतः स्पर्शरहितापि सर्वा सरिद्गाधा भवति . श्रुत्वा तद्वाक्यं हि वै रौद्रं स्मृत्वा तद्वाक्येन तीर्त्वा तत्सौर्यां हि वै गत्वाश्रमं पुण्यतमं हि वै नत्वा मुनिं श्रेष्ठतमं हि वै रौद्रं चेति . दत्त्वास्मै ब्राह्मणाय क्षीरमयं घृतमयमिष्टतमं हि वै मृष्टतमं हि तुष्टः स्नात्वा भुक्त्वा हित्वशिषं प्रयुज्यान्नं ज्ञात्वादात् . कथं यास्यामो तीर्त्वा सौर्याम् . स होवाच मुनिर्दुर्वासनं मां स्मृत्वा वो दास्यतीति मार्गम् . तासां मध्ये हि श्रेष्ठा गान्धर्वी ह्युवाच तं तं हि वै तामिः . एवं कथं कृष्णो ब्रह्मचारी . कथं दुर्वासनो मुनिः . तां हि मुख्यां विधाय पूर्वमनुकृत्वा तूष्णीमासुः . शब्दवानाकाशः शब्दाकाशाभ्यां भिन्नः . तस्मिन्नाकाशस्तिष्ठति . आकाशे तिष्ठति स ह्याकाशस्तं न वेद . स ह्यात्मा . अहं कथं भोक्ता भवामि . रूपवदिदं तेजो रूपाग्निभ्यां भिन्नम् . तस्मिन्नग्निस्तिष्ठति . अग्नौ तिष्ठति अग्निस्तं न वेद . स ह्यात्मा . अहं कथं भोक्ता भवामि . रसवत्य आपो रसाद्भ्यां भिन्नाः . तास्वापस्तिष्ठन्ति . अप्सु भूमिर्गन्धभूमिभ्यां भिन्ना . तस्यां भूमिस्तिष्ठति . भूमौ तिष्ठति . भूमिस्तं न वेद . स ह्यात्मा . अहं कथं भोक्ता भवामि . इदं हि मनसैवेदं मनुते . तानिदं हि गृह्णाति . यत्र सर्वमात्मैवाभूत्तत्र कुत्र वा मनुते . कथं वा गच्छतीति . स ह्यात्मा . अहं कथं भोक्ता भवामि . अयं हि कृष्णो यो हि प्रेष्ठः शरीरद्वयकारणं भवति . द्वा सुपर्णा भवतो ब्रह्मणोऽहं संभूतस्तथेतरो भोक्ता भवति . अन्यो हि साक्षी भवतीति . वृक्षधर्मे तौ तिष्ठतः . अतोओ भोक्तभोक्तारौ . पूर्वो हि भोक्ता भवति . तथेतरोऽभोक्ता कृष्णो भवतीति . यत्र विद्याविद्ये न विदाम . विद्याविद्याभ्यां भिन्नो विद्यामयो हि यः कथं विषयी भवतीति . यो ह वै कामेन कामान्कामयते स कामी भवति . यो ह वै त्वकामेन कामान्कामयते सोऽकामी भवति . जन्मजराभ्यां भिन्नः स्थाणुरयमच्छेद्योऽयं योऽसौ सूर्ये तिष्ठति योऽसौ गोषु तिष्ठति . योऽसौ गोपान्पालयति . योऽसौ सर्वेषु देवेषु तिष्ठति . योऽसौ सर्वैर्देवैर्गीयते . योऽसौ सर्वेषु भूतेष्वाविश्य भूतानि विदधाति स वो हि स्वामी भवति . सा होवाच गान्धर्वी . कथं वास्मासु जातो गोपालः कथं वा ज्ञातोऽसौ त्वया मुने कृष्णः . को वास्य मन्त्रः किं स्थानम् . कथं वा देवक्या जातः . को वास्य जायाग्रामो भवति . कीदृशी पूजास्य गोपालस्य भवति . साक्षात्प्रकृति- परोऽयमात्मा गोपालः कथं त्ववतीर्णो भूम्यां हि वै सा गान्धर्वी मुनिमुवाच . स होवाच तां हि वै पूर्वं नारायणो यस्मिंल्लोका ओताश्च प्रोताश्च तस्य हृत्पद्माजातोऽब्जयोनिस्तपस्तपस्तप्त्वा तस्मै ह वरं ददौ . स कामप्रश्नमेव वव्रे . तं हास्मै ददौ . स होवाचाब्जयोनिः यो वावताराणां मध्ये श्रेष्ठोऽवतारः को भवति . येन लोकास्तुष्टा भवन्ति . यं स्मृत्वा मुक्ता अस्मात्संसाराद्भवन्ति . कथं वास्यावतारस्य ब्रह्मता भवति . स होवाच तं हि वै नारायणो देवः . सकाम्या मेरोः शृङ्गे यथा सप्तपुर्यो भवन्ति तथा निष्काम्याः सकाम्या भूगोपालचक्रे सप्तपुर्यो भवन्ति . तासां मध्ये साक्षाद्ब्रह्म गोपालपुरी भवति . सकाम्या निष्काम्या देवानां सर्वेषां भूतानां भवति . अथास्य भजनं भवति . यथा हि वै सरसि पद्मं तिष्ठति तथा भूम्यां तिष्ठति . चक्रेण रक्षिता मथुरा . तस्माद्गोपालपुरी भवति बृहद्बृहद्वनं मधोर्मधुवनं तालस्तालवनं काम्यं काम्यवनं बहुला बहुलवनं कुमुदः कुमुदवनं खदिरः खदिरवनं भद्रो भद्रवनं भाण्डीर इति भाण्डीरवनं श्रीवनं लोहवनं वृन्दावनमेतैरावृता पुरी भवति . तत्र तेष्वेव गगनेश्वेवं देवा मनुष्या गन्धर्वा नागाः किंनरा गायन्ति नृत्यन्तीति . तत्र द्वादशादित्या एकादश रुद्रा अष्टौ वसवः सप्त मुनयो ब्रह्मा नारदश्च पञ्च विनायका वीरेश्वरो रुद्रेश्वरोऽम्बिकेश्वरो गणेश्वरो नीलकण्ठेश्वरो विश्वेश्वरो गोपालेश्वरो भद्रेश्वर इत्यष्टावन्यानि लिङ्गानि चतुर्विंशतिर्भवन्ति . द्वे वने स्तः कृष्णवनं भद्रवनम् . तयोरन्तर्द्वादश वनानि पुण्यानि पुण्यतमानि . तेश्वेव देवास्तिष्ठन्ति . सिद्धाः सिद्धिं प्राप्ताः . तत्र हि रामस्य राममूर्तिः प्रद्युम्नस्य प्रद्युम्नमूर्तिरनिरुद्धस्य- अनिरुद्धमूर्तिः कृष्णस्य कृष्णमूर्तिः . वनेश्वेवं मथुरास्वेवं द्वादश मूर्तयो भवन्ति . एकां हि रुद्रा यजन्ति . द्वितीयां हि ब्रह्मा यजति . तृतीयां ब्रह्मजा यजन्ति . चतुर्थीं मरुतो यजन्ति . पञ्चमीं विनायका यजन्ति . षष्ठीं च वसवो यजन्ति . सप्तमीमृषयो यजन्ति . नवमीमप्सरसो यजन्ति . दशमी वै ह्यन्तर्धाने तिष्ठति . एकादशीति- स्वपदानुगा . द्वादशीति भूम्यां तिष्ठति . तां हि ये यजन्ति ते मृत्युं तरन्ति . मुक्तिं लभन्ते . गर्भजन्मजरामरणतापत्रयात्मकदुःखं तरन्ति . तदप्येते श्लोका भवन्ति . संप्राप्य मथुरा रम्यां सदा ब्रह्मादिवन्दिताम् . शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गरक्षितां मुसलादिभिः .. १.. यत्रासौ संस्थितः कृष्णः स्त्रीभिः शक्त्या समाहितः . रमानिरुद्धप्रद्युम्नै रुक्मिण्या सहितो विभुः .. २.. चतुःशब्दो भवेदेको ह्योंकारश्च उदाहृतः . तस्मादेव परो रजसेति सोऽहमित्यवधार्यात्मानं गोपालोऽहमिति भावयेत् . स मोक्षमश्नुते . स ब्रह्मत्वमधिगच्छति . स ब्रह्मविद्भवति . स गोपाञ्जीवानात्मत्वेन सृष्टिपर्यन्तमालाति . स गोपालो ह्यों भवति . तत्सत्सोऽहम् . परं ब्रह्म कृष्णात्मको नित्यानन्दैक्यस्वरूपः सोऽहम् . तत्सद्गोपालोऽहमेव . परं सत्यमबाधितं सोऽहमित्यत्मानमादाय मनसैक्यं कुर्यात् . आत्मानं गोपालोऽहमिति भावयेत् . स एवाव्यक्तोऽनन्तो नित्यो गोपालः . मथुरायां स्थितिर्ब्रह्मन्सर्वदा मे भविष्यति . शङ्खचक्रगदापद्मवनमालाधरस्य वै .. १.. विश्वरूपं परंज्योतिः स्वरूपं रूपवर्जितम् . मथुरामण्डले यस्तु जम्बूद्वीपे स्थितोऽपि वा .. २.. योऽर्चयेत्प्रतिमां मां च स मे प्रियतरो भुवि . तस्यामधिष्ठितः कृष्णरूपी पूज्यस्त्वया सदा .. ३.. चतुर्धा चास्यावतारभेदत्वेन यजन्ति माम् . युगानुवर्तिनो लोका यजन्तीह सुमेधसः .. ४.. गोपालं सानुजं कृष्णं रुक्मिण्या सह तत्परम् . गोपालोऽहमजो नित्यः प्रद्युम्नोऽहं सनातनः .. ५.. रामोऽहमनिरुद्धोऽहमात्मानं चार्चयेद्बुधः . मयोक्तेन स धर्मेण निष्कामेन विभागशः .. ६.. तैरहं पूजनीयो हि भद्रकृष्णनिवासिभिः . तद्धर्मगतिहीना ये तस्यां मयि परायणाः .. ७.. कलिना ग्रसिता ये वै तेषां तस्यामवस्थितिः . यथा त्वं सह पुत्रैस्तु यथा रुद्रो गणैः सह .. ८.. यथा श्रियाभियुक्तोऽहं तथा भक्तो मम प्रियः . स होवाचाब्जयोनिश्चतुर्भिर्देवैः कथमेको देवः स्यात् . एकमक्षरं यद्विश्रुतमनेकाक्षरं कथं संभूतम् . स होवाच हि तं पूर्वमेकमेवाद्वितीयं ब्रह्मासीत् . तस्मादव्यक्तमेकाक्षरम् . तस्मदक्षरान्महत् . महतोऽहङ्कारः . तस्मादहङ्कारात्पञ्च तन्मात्राणि . तेभ्यो भूतानि . तैरावृतमक्षरम् . अक्षरोऽहमोंकारोऽयमजरोऽमरोऽभयोऽमृतो ब्रह्माभयं हि वै . स मुक्तोऽहमस्मि . अक्षरोऽहमस्मि . सत्तामात्रं चित्स्वरूपं प्रकाशं व्यापकं तथा .. ९.. एकमेवाद्वयं ब्रह्म मायया च चतुष्टयम् . रोहिणीतनयो विश्व अकाराक्षरसंभवः .. १०.. तैजसात्मकः प्रद्युम्न उकाराक्षरसंभवः . प्राज्ञात्मकोऽनिरुद्धोऽसौ मकाराक्षरसंभवः .. ११.. अर्धमात्रात्मकः कृष्णो यस्मिन्विश्वं प्रतिष्ठितम् . कृष्णात्मिका जगत्कर्त्री मूलप्रकृती रुक्मिणी .. १२.. व्रजस्त्रीजनसंभूतः श्रुतिभ्यो ज्ञानसंगतः . प्रणवत्वेन प्रकृतित्वं वदन्ति ब्रह्मवादिनः .. १३.. तस्मादोंकारसंभूतो गोपालो विश्वसंस्थितः . क्लीमोंकारस्यैकतत्वं वदन्ति ब्रह्मवादिनः .. १४.. मथुरायां विशेषेण मां ध्यायन्मोक्षमश्नुते . अष्टपत्रं विकसितं हृत्पद्मं तत्र संस्थितम् .. १५.. दिव्यध्वजातपत्रैस्तु चिह्नितं चरणद्वयम् . श्रीवत्सलाञ्छनं हृत्स्थं कौस्तुभं प्रभया युतम् .. १६.. चतुर्भुजं शङ्खचक्रशार्ङ्गपद्मगदान्वितम् . सुकेयूरान्वितं बाहुं कण्ठमालसुशोभितम् .. १७.. द्युमत्किरीटमभयं स्फुरन्मकरकुण्डलम् . हिरण्मयं सौम्यतनुं स्वभक्तायाभयप्रदम् .. १८.. ध्यायेन्मनसि मां नित्यं वेणुशृङ्गधरं तु वा . मथ्यते तु जगत्सर्वं ब्रह्मज्ञानेन येन वा .. १९.. मत्सारभूतं यद्यत्स्यान्मथुरा सा निगद्यते . अष्टदिक्पालकैर्भूमिपद्मं विकसितं जगत् .. २०.. संसारार्णवसंजातं सेवितं मम मानसे . चन्द्रसूर्यत्विषो दिव्या ध्वजा मेरुर्हिरण्मयः .. २१.. आतपत्रं ब्रह्मलोकमथोर्ध्वं चरणं स्मृतम् . श्रीवत्सस्य स्वरूपं तु वर्तते लाञ्छनैः सह .. २२.. श्रीवत्सलक्षणं तस्मात्कथ्यते ब्रह्मवादिभिः . येन सूर्याग्निवाक्चन्द्रतेजसा स्वस्वरूपिणा .. २३.. वर्तते कौस्तुभाख्यमणिं वदन्तीशमानिनः . सत्त्वं रजस्तम इति अहंकारश्चतुर्भुजः .. २४.. पञ्चभूतात्मकं शङ्खं करे रजसि संस्थितम् . बालस्वरूपमित्यन्तं मनश्चक्रं निगद्यते .. २५.. आद्या माया भवेच्छार्ङ्गं पद्मं विश्वं करे स्थितम् . आद्या विद्या गदा वेद्या सर्वदा मे करे स्थिता .. २६.. धर्मार्थकामकेयूरैर्दिव्यैर्दिव्यमयेरितैः . कण्ठं तु निर्गुणं प्रोक्तं माल्यते आद्ययाऽजया .. २७.. माला निगद्यते ब्रह्मंस्तव पुत्रैस्तु मानसैः . कूटस्थं सत्त्वरूपं च किरीटं प्रवदन्ति माम् .. २८.. क्षीरोत्तरं प्रस्फुरन्तं कुण्डलं युगलं स्मृतम् . ध्यायेन्मम प्रियं नित्यं स मोक्षमधिगच्छति .. २९.. स मुक्तो भवति तस्मै स्वात्मानं तु ददामि वै . एतत्सर्वं मया प्रोक्तं भविष्यद्वै विधे तव .. ३०.. स्वरूपं द्विविधं चैव सगुणं निर्गुणात्मकम् .. ३१.. स होवाचाब्जयोनिः . व्यक्तीनां मूर्तीनां प्रोक्तानां कथं चाभरणानि भवन्ति . कथं वा देवा यजन्ति . रुद्रा यजन्ति . ब्रह्मा यजति . ब्रह्मजा यजन्ति . विनायका यजन्ति . द्वादशादित्या यजन्ति . वसवो यजन्ति . गन्धर्वा यजन्ति . सपदानुगा अन्तर्धाने तिष्ठन्ति . कां मनुष्या यजन्ति . सहोवाच तं हि वै नारायणो देव आद्या व्यक्ता द्वादश मूर्तयः सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु देवेषु सर्वेषु मनुष्येषु तिष्ठन्तीति . रुद्रेषु रौद्री ब्रह्माणीषु ब्राह्मी देवेषु दैवी मनुष्येषु मानवी विनायकेषु विघ्नविनाशिनी आदित्येषु ज्योतिर्गन्धर्वेषु गान्धर्वी अप्सरःस्वेवं गौर्वसुष्वेवं काम्या अन्तर्धानेष्वप्रकाशिनी आविर्भावतिरोभावा स्वपदे तिष्ठन्ति . तामसी राजसी सात्त्विकी मानुषी विज्ञानघन आनन्दसच्चिदानन्दैकरसे भक्तियोगे तिष्ठति . ॐ प्राणात्मने ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै प्राणात्मने नमोनमः .. १.. ॐ श्रीकृष्णाय गोविन्दाय गोपीजनवल्लभाय ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै नमोनमः .. २.. ॐअपानात्मने ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै अपानात्मने नमोनमः .. ३.. ॐ श्रीकृष्णायानिरुद्धाय ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै वै नमोनमः .. ४.. ॐ व्यानात्मने ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै व्यानात्मने नमोनमः .. ५.. ॐ श्रीकृष्णाय रामाय ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै वै नमोनमः .. ६.. ॐउदानात्मने ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै उदानात्मने नमोनमः .. ७.. ॐ श्रीकृष्णाय देवकीनन्दनाय ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै वै नमोनमः .. ८.. ॐ समानात्मने ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै समानात्मने नमोनमः .. ९.. ॐ श्रीगोपालाय निजस्वरूपाय ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै वै नमोनमः .. १०.. ॐ योऽसौ प्रधानात्मा गोपाल ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै वै नमोनमः .. ११.. ॐ योऽसाविन्द्रियात्मा गोपाल ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै वै नमोनमः .. १२.. ॐ योऽसौ भूतात्मा गोपाल ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै वै नमोनमः .. १३.. ॐ योऽसावुत्तमपुरुषो गोपाल ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तमै वै नमोनमः .. १४.. ॐ योऽसौ ब्रह्म परं वै ब्रह्म ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै वै नमोनमः .. १५.. ॐ योऽसौ सर्वभूतात्मा गोपाल ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै नमोनमः .. १६.. ॐ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयतुरीयातीतोऽन्तर्यामी गोपाल ॐ तत्सद्भूर्भुवः सुवस्तस्मै वै नमोनमः .. १७.. एको देवः सर्वभूतेषु गूढः

     सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा .

कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः

    साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च .. १८..

रुद्राय नमः . आदित्याय नमः . विनायकाय नमः . सूर्याय नमः . विद्यायै नमः . इन्द्राय नमः . अग्नये नमः . यमाय नमः . निरृतये नमः . वरुणाय नमः . वायवे नमः . कुबेराय नमः . ईशानाय नमः . सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः . दत्त्वा स्तुतिं पुण्यतमां ब्रह्मणे स्वस्वरूपिणे . कर्तृत्वं सर्वभूतानामन्तर्धानो बभूव सः .. १९.. ब्रह्मणे ब्रह्मपुत्रेभ्यो नारदात्तु श्रुतं मुने . तथा प्रोक्तं तु गान्धर्वि गच्छ त्वं स्वालयान्तिकम् .. २०.. इति.. ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः .. भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः .. स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाँसस्तनूभिः .. व्यशेम देवहितं यदायुः .. स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः .. स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः .. स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः .. स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु .. ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः .. हरिः ॐ तत्सत् .. इति गोपालोत्तरतापिन्युपनिषत्समाप्ता ..